Kısaca kimdir?
İdil Bulgarcası, Volga Bulgarcası veya İdil Bulgar Türkçesi, Türk dilinin eski dönemlerinde İdil sahasında konuşulmuş, Çuvaşçaya yakınlığı ile bilinen, Türk dilinin Oğur grubunun tarihî yazılı dillerinden biridir. Tümü Moğol istilasından sonra Altın Orda hakimiyetindeki Bulgar Ulusu döneminde (1281-1361) yazılmış, Tataristan başta olmak üzere, Tataristan'da, Başkurdistan'da, Udmurtya'da ve Çuvaşistan'da Tataristan yakınlarında bulunmuş, 13. ve 14. yüzyıldan kalma Arap harfli 88'inin tarihi belli toplam 139 mezar kitabesindeki sınırlı dil malzemesiyle İdil Bulgarcası bir dereceye kadar bilinmektedir. Günümüzde bu dile en yakın dil Çuvaşçadır. Çuvaşlar İdil Bulgarlarının torunudur.
Moğol istilasından sonra Batu Han Bulgar şehrini yeniden inşa ettirip Bulgar Ulusunu kursa da Tatarlar şehrin kalabalık nüfusu içinde baskın unsur halini alamamıştı. Nitekim en erken yazıtlar İdil Bulgarcasında yazılmıştır ama kimi İdil Bulgarcasında yazılmış mezar kitabelerinde geçen ad ve unvanlar Bulgarca değildir. Bir kitabenin bir kısmı İdil Bulgarcasında, yani yalnızca bir kısmı Şaz Türkçesinde yazılmıştır. İki kitabede babanın kitabesinin Şaz Türkçesinde, oğlun kitabesinin ise Lir Türkçesinde yazıldığı görülür. (bkz. Çuvaşça madde [cv]) Bu dönemde Bolgar şehrinde baskın dil, ulus şehirleri 14. yüzyılın ikinci yarısında tekrardan yıkılana kadar Bulgarca olmaya devam etmiştir. Bulgar şehirleri Nogaylar tarafından son kez yıkılınca tekrar kurulamamış ve Bulgarlar göç etmek zorunda kalmıştır. Eski Kazan'da Kazan Hanlığı kurulmuş ve Kıpçak Türkçesi İdil Bulgarcasının yerini almıştır. Kazan Hanlığı içerisindeki müslüman Bulgarlar ise Tatarlaşmıştır. Günümüzde dahi müslüman Çuvaşların kendini Tatar olarak adlandırdığı ve Tatarca konuştuğu görülmektedir.
İdil Bulgar Devleti içerisinde bulunan Doğu Türkçesi etnik grupların ve Fin-Ugor halklarının dili ile İdil Bulgarcası karıştırılmamalıdır. Zira, İdil Bulgar Devleti çokulusludur. İdil Bulgarcası bölgede Lir Türkçesiyle yazılmış müslüman kitabelerin dilini kapsar. Bölgede az sayıda bulunan diğer kitabeler Harezm Türkçesinin özelliklerini taşır.
Yok oluşu
—Yok oluşu
Tarihi belli olan kitabelerin en erken yazılanı 1281 yılına ait olmakla birlikte tarihi belli en son yazılmış kitabe 1361 yılının Ekim ayına aittir. İdil Bulgar devleti yıkıldıktan sonra göçebe Moğol ve Tatar kavimleri bölgede yerleşik hayata geçmemiştir. 1960'da bölgede bulunan Türkçe kitabelerin %90'ı İdil Bulgarcasında yazılmışken yalnızca %10'u İdil Türkçesinde yazılmıştır. O tarihten sonra yazılı kayıtların kaybolması o dönemde gerçekleşen ve Altın Orda devletini de vuran veba salgınıyla yakından ilişkilidir. Veba salgını nüfusun hızlı düşüşüne sebebiyet vermiştir. Geçim kaynağı tarım olan Bulgar ahalisinin kıtlık zamanlarında Hanlık vergilerini ödemekte zorlandığı, hatta ödeyebilmek için çocuklarını köle olarak sattıkları Arap seyyah El-Omari tarafından kaydedilmiştir. Ayrıca Altın Orda devletinde 30 yılda 25 Han değiştiği Büyük Kargaşa döneminde Bulgar topraklarına yağma akınları düzenlenmiştir ve çok sayıda yerli Bulgar öldürülmüştür. Bulgar topraklarında salgın, kıtlık ve yağma gibi nedenlerden ötürü Bulgar ahalisi kırımlar yaşamış ve hayatta kalan İdil Bulgarları bugünkü Çuvaşistan'ın olduğu bölgelere göç etmek zorunda kalmıştır. Kalanlar ise Müslüman Tatar kimliği altında asimile olmuştur. Bu nedenle bu tarihten sonra İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlara rastlanmamıştır.
İdil Bulgarcası · diğer bölümler
Bağlantı atlası
Bu bağlar tahmin değil: iki kişiden birinin biyografisinde diğerinin adı geçiyor. Kanıt cümlesi her kartta yazılı.
-
İdil Bulgarcası hayat hikâyesinde anıyor Harezm Türkçesi
“Bölgede az sayıda bulunan diğer kitabeler Harezm Türkçesinin özelliklerini taşır.”
-
İdil Bulgarcası hayat hikâyesinde anıyor Kazan Hanlığı
“Eski Kazan'da Kazan Hanlığı kurulmuş ve Kıpçak Türkçesi İdil Bulgarcasının yerini almıştır.”
-
İdil Bulgarcası hayat hikâyesinde anıyor Şaz Türkçesi
“Bir kitabenin bir kısmı İdil Bulgarcasında, yani yalnızca bir kısmı Şaz Türkçesinde yazılmıştır.”
-
İdil Bulgarcası hayat hikâyesinde anıyor Türk dilleri
“Divan-ı Lügat-it Türk'te kaydedilen Bulgarca kelimelerin İdil sahası Türk dilleriyle karşılaştırması şu şekildedir: • Bulgarca olarak kaydedilen kelimeler • اَڤُسْ (avus) • كُكْلَ...”
-
İdil Bulgarcası kendi hikâyesinde anılıyor Tuna Bulgarcası
“Diğer Bulgar dilleri; İdil Bulgarcası ve yazılı örneği bulunmayan Kuban Bulgarcasıdır.”
Kaynaklar
Bu profil için henüz kaynak kaydı yok.
Bilerek dışarıda bırakılanlar
Ölüm nedeni gibi sağlık bilgileri ve kaynağı çözümlenemeyen alanlar bu sayfada gösterilmez.
Vikipedi’den uyarlanmıştır
Bu profildeki metinler Vikipedi maddesinden alınmıştır ve CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.
Ne değişti?
-
Profil oluşturuldu
0 kaynak ve 0 olayla ilk kayıt.
Düzeltme masası
Bir hata mı gördün? Üç adımda bildir. Kaynak eklersen incelemesi hızlanır.
- Ne yanlış?
- Doğrusu
- Kaynak
Önerin masada.
Editör ilk yanıtı en geç 5 iş günü içinde verecek. Kabul edilirse “Ne değişti?” günlüğünde görünecek.