Harezm Türkçesi

Ceyhun’un Aral Gölü’ne döküldüğü bölgede yer alan Harezm, 11. yüzyıl başlarında Gaznelilere bağlı bir vilayet idi. Buraya tayin edilen valilere Harezmşah deniliyordu. Harezmşahlar sülalesi, Oğuzların Beydili boyundan Anuş Tigin ile başlar. Anuş Tigin’in oğlu Kutbüddin Muhammed 1097-1127; onun oğlu Atsız 1127-1156; onun oğlu İl Arslan 1156-1172 yılları arasında Harezm’i idare etti. İl Arslan 1157’den itibaren bağımsız Harezmşah Devleti’nin yöneticisi idi. 1172-1200 arasında İl Arslan’ın oğlu Sultan Tekiş, 1200-1220 arasında da onun oğlu Harezmşah Alâeddin Muhammed ülkeyi yönetti. Harezmşahlar Devleti’ne Çengizliler son verdiler.

İslamiyet'in ilk zamanlarında Harezm'de konuşulan dil, aslında İrani olmakla birlikte diğer İran lehçelerinden çok farklı olan Harezm lehçesi idi .. XI.. yüzyılda baş­layan Harezm'in Türkleşmesi hadisesi, XIII. yüzyıla kadar devam etmiş ve Harezm ile ona bağlı bölgelerde yeni bir yazı dilinin kuruluşu, bu Türkleşmesinden sonra gerçekleşebilmiştir.. Harezm'in Türkleşmesinde özellikle Oğuzlar ve Kıpçaklar çok önemli bir rol oynamışlardır. Ayrıca Kalaçlar, Kimekler, Bayavutlar, Kangılar ve birtakım göçebe Türk aşiretleri de bu hususta etkili olmuşlardır.. Bölgenin Türkleşmesinde rol oynayan bu unsurlar, bölgenin kendine has lehçesini de oluşturmuşlardır .. Bu lehçe, Karahanlı yazı dili ile bağlantılı ve Oğuz, Kıpçak, Kanglı ve diğer boyların lehçelerinin karışımı ile oluş­muş Harezm Türkçesi'dir.

Bu siyasi oluşumların sonucunda Harezm, Türkleşti ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrildi. Çengizliler ve Altın Ordu çağında da bu durum devam etti. Altın Ordu çağında (1241-1502) Harezm, Aşağı Seyhun boyları, İdil’in Hazar’a döküldüğü yerde bulunan başkent Saray başlıca kültür merkezleriydi. Harezm Türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı.

1. Korunmuş
2. ﺍ
3. ﺀ
4. ﺏ
5. ﭖ
6. ﺕ
7. ﺙ
8. ﺝ
9. ﭺ
10. ﺡ
11. ﺥ
12. ﺩ
13. ﺫ
14. ﺭ
15. ﺯ
16. ﮊ
17. ﺱ
18. ﺵ
19. ﺹ
20. ﺽ
21. ﻁ
22. ﻅ
23. ﻉ
24. ﻍ
25. ﻑ
26. ڤ
27. ﻕ
28. ﻙ
29. ﮒ
30. ﯓ
31. ﻝ
32. ﻡ
33. ﻥ
34. ﻭ
35. ﻩ
36. ﻻ
37. ﻯ

Döneme dair eserler şu şekilde sayılabilir

1. № 001 Taŋsuknâme-i İlhânî
2. № 002 Harezm Türkçesi Fal Kitabı
3. № 003 Mukaddimetü'l-Edeb
4. № 004 Nasîhatü's-Sâlihîn
5. № 005 Kısasu'l-Enbiya
6. № 006 Muinü'l-Mürid
7. № 007 Hüsrev ü Şirin
8. № 008 Nehcü'l-Feradis
9. № 009 Sıfatü’l-Kıyâmet 1 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi
10. № 010 Cevahirü'l Esrar
11. № 011 Satır-Altı Kur'an Tercümeleri 13 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi
12. № 012 Altın Ordu yarlık ve bitikleri 13 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi
13. № 013 Hilyetü'l-Lisan ve Hulbetü'l-Beyan 13 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi
14. № 014 Hazreti Muhammed Menkıbeleri[ölü/kırık bağlantı]
15. № 015 Siracü'l-Kulüb
16. № 016 Dini Risale
17. № 017 12 Hayvanlı Türk Takvimi (Salname)
18. № 018 Tıbyanu Lugati’t-Türkî Ala Lisani Kanglı

Dönemin ayırt edici özellikleri şu şekildedir:

1- İlk hecedeki kapalı /ė/ ünlüsünün korunması: bėr-, ėkki, kėçe, vb. Eckmann, Harezm Türkçesindeki /ė/ ve /i/ nin durmadan değişip durduğunu belirtir ve sadece Nehcü'l Feradis'te /ė/ ünlüsünün hakim olduğunu aktarır. Togan bu duruma sebep olarak /ė/ nin edebi lehçede ى ile yazılmasına mahalli ağızda ise üstün ile gösterilmesine bağlar (Togan, 1928: 344) Bazı araştırmacılar /ė/ ünlüsünün Eski Türkçeden beri var olduğu görüşündedir.

2- Çift dudak /w/ foneminin korunması: yawlak “kötü, fena”, yawız “kötü”, tewe “deve”, suw “su” vb.

3- /ḏ/ foneminin korunması: aḏak “ayak”, aḏır- “ayır-“, eḏgü ”iyi” vb.

4-Yuvarlaklaşmalar: a) Sözcük tabanında: soğık>soğuk, yavız>yavuz b) iyelik eklerinde: evüm “evim”, nefsümüz “nefsimiz” c) İlgi durum ekinde: İslamnun “İslamın”, d) Zarf-fiil eki –p'den önce: tapup “bulup”, evüp “acele edip”. e)Yapım eklerinde: edepsüz, “edepsiz”, hisabsuz “sayısız”, sevüg “sevi, sevgi” vb.

5-Çıkma durum ekinin korunması: börüdin “kurttan”, saçındın “saçından”, yüzindin “yüzünden”

6- Harezm Türkçesinde büyük ünlü uyumu korunmuştur.

7- İkizleşme olayı vardır: iki > ėkki, tokuz > tokkuz, sekiz > sekkiz

8- /ġ/ sesi boğaz /h/’sine dönüşür: oġşa > ohşa, yaġşı > yahşı

9- Ön seste /y/ korunmuştur: yıraḳ “uzak”, yıgaç “ağaç”.