İdil Bulgarcası Ses bilgisi

İdil Bulgar dili erken İdil Bulgar dili ve yazıt İdil Bulgarcası olmak üzere iki aşamada incelenebilir. Erken İdil Bulgar dili 10-11. yüzyıllarda Ibn Fadlan ve Kaşgarlı Mahmud'un kayıtlarını içerirken, yazıt İdil Bulgarcası Moğol istilası sonrasındaki dili kapsamaktadır.

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /q/ sesleri /χ/ sesine değişmiştir: ساخرخ sāχraχ (<*sāgrak, “sağrak”), خدنك/حذنك χadïŋ/χaðïŋ (<*kadïŋ, “huş ağacı”), جيخ čayïχ (<*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: طخر toχur (=*tokuz, “dokuz, 9”), حىان كوان χyân küwên (<*kān *kün, “kan günü, Çarşamba”), اَيخِ ayχï (<*ayïk-ï, “ayı, takvimin ayı”)... Uzun sesli /ï̄/ sesinden önce incelmiştir: هِيرِ hîri (=*kï̄z-ï, “kızı, kız çocuğu”).

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz sonundaki /-g/ sesleri /-w/ sesine değişmiştir: سجو süčüw (<*sǖčig, “ballı şerbet”). 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: بلوى belüwi (<*belig-i, “kitabesi”), الوى elüwi (<*elig-i, “eli”)... Söz sonunda önce gelen ünlüyü dudaksıllaştırır.

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz başındaki /y/ sesleri /č/ sesine değişmiştir: جيخ čayïχ (<*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: جُورْ čǖr (=*yǖz, “yüz”)...

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /d/ sesi aynı şekildeyken, Kaşgarlı'nın kaydında ز /z/ olduğundan bahsedilmiş, yazıtlarda ise /r/ şeklini almıştır: خدنك/حذنك χadïŋ/χaðïŋ (<*kadïŋ, “huş ağacı”); طنروى tanruwi (<*tandugï, “yaptığı”), اَرنى كوَان erni küwên (<*âdine *kün, “Cuma günü”)... Kaşgarlı Mahmut'un kaydettiği İdil Bulgarcası bir ses özelliği olan -d- > -z- modern Çuvaşçada yaşamamaktadır. Bazı dil bilimciler bu dil olayının yanlış başlıkta kaydedildiğini ve aslında Kıpçak Türkçesi olduğunu söylerken, bazıları bunun Şaz Türkçesine adapte olmuş Bulgarların dili olduğunu söyler. Bazı araştırmacılara göre ise, Eski Türkçe -d- sesi önce -dh-, sonra -z- ve daha sonra -r- sesine dönmüştür. Macarca alıntılar öyle göstermektedir ki bu yalnızca -gd- > -z- denkliği için geçerlidir. Ön Bulgarcada -z- (<*-gd-) olan ses, Macarcaya -z- olarak geçmiş ve Çuvaşçada -r- şeklini almıştır: Macarca búza, Çuvaşça пӑри (pări) "buğday".

İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda Eski Türkçe z sesi ر (r)'dir: جُورْ čǖr. ş sesi sözün kökenine göre لج (lç) ve ل (l)'dir: بَلجِ balčï “baş, ilk”, جَال čāl “yıl, yaş”.

İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda kısa, uzun ve ikiz ünlülere rastlanır. Bugün Çuvaş dilinde de izlerini görmek mümkündür: Çuvaşça кӑвак (<*kȫk, “gök, mavi”) ve кӑк (<*kök, “kök”).