İdil Bulgarcası

Tarihi belli olan kitabelerin en erken yazılanı 1281 yılına ait olmakla birlikte tarihi belli en son yazılmış kitabe 1361 yılının Ekim ayına aittir. İdil Bulgar devleti yıkıldıktan sonra göçebe Moğol ve Tatar kavimleri bölgede yerleşik hayata geçmemiştir. 1960'da bölgede bulunan Türkçe kitabelerin %90'ı İdil Bulgarcasında yazılmışken yalnızca %10'u İdil Türkçesinde yazılmıştır. O tarihten sonra yazılı kayıtların kaybolması o dönemde gerçekleşen ve Altın Orda devletini de vuran veba salgınıyla yakından ilişkilidir. Veba salgını nüfusun hızlı düşüşüne sebebiyet vermiştir. Geçim kaynağı tarım olan Bulgar ahalisinin kıtlık zamanlarında Hanlık vergilerini ödemekte zorlandığı, hatta ödeyebilmek için çocuklarını köle olarak sattıkları Arap seyyah El-Omari tarafından kaydedilmiştir. Ayrıca Altın Orda devletinde 30 yılda 25 Han değiştiği Büyük Kargaşa döneminde Bulgar topraklarına yağma akınları düzenlenmiştir ve çok sayıda yerli Bulgar öldürülmüştür. Bulgar topraklarında salgın, kıtlık ve yağma gibi nedenlerden ötürü Bulgar ahalisi kırımlar yaşamış ve hayatta kalan İdil Bulgarları bugünkü Çuvaşistan'ın olduğu bölgelere göç etmek zorunda kalmıştır. Kalanlar ise Müslüman Tatar kimliği altında asimile olmuştur. Bu nedenle bu tarihten sonra İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlara rastlanmamıştır.

1. İdil Bulgarcası yazılı kaynakları sınırlıdır ve eldeki kaynaklara göre denilebilir ki, söz varlığı Oğurca kelimelerden oluşur fakat Şazca, Arapça ve Farsça alıntılar da içerir. Kıpçak etkisi görülür
2. Çuvaşça gün adları İdil Bulgarcası gün adlarının mirasçısı niteliğindedir. İdil Bulgar kitabelerinde geçen gün adları İdil Bulgarcası اَرنى كوَان (erni kön), Çuvaşça эрнекун (ernekun), Türkçe Cuma; İdil Bulgarcası كجی ارن كون (kiçii erne kön) (Erdal aslında كجن (kiçin) ile yazıldığını iddia eder), Çuvaşça кĕçнерникун (kíçnernikun), Türkçe Perşembe; İdil Bulgarcası حىان كوان (hyân kön), Çuvaşça юнкун (yunkun), Türkçe Çarşamba (birebir çevirileri sırasıyla; haftagün, küçükhaftagün ve kangün şeklinde)
3. Türkçe
4. bir
5. iki
6. üç
7. dört
8. beş
9. altı
10. yedi
11. sekiz
12. dokuz
13. on
14. yirmi
15. otuz
16. kırk
17. elli
18. yüz
19. İdil Bulgar yazıtlarından birkaç yüzyıl önce Kaşgarlı Mahmut, İdil Bulgarcasıyla ilgili birtakım bilgiler vermiştir. Divan-ı Lügat-it Türk'te kaydedilen Bulgarca kelimelerin İdil sahası Türk dilleriyle karşılaştırması şu şekildedir:
20. Bulgarca olarak kaydedilen kelimeler
21. اَڤُسْ (avus)
22. كُكْلَشْماكْ (kökleşmek)
23. قَنَقْ (qanaq) (Argu ve Bulgar)
24. اَزَقْ (azaq) (Bulgar, Yemek, Suvar, Kıpçak)
25. Kıpçakça ve İdil Bulgarcası kuşkusuz ilişki içerisindedir. Bu nedenle Divan'da Bulgarca olduğu hâlde bazı sözler Kıpçakça olarak kaydedilmiştir. Bu kelimelerin karşılaştırması şu şekildedir:
26. Kıpçakça olarak kaydedilen Bulgarca kelimeler
27. اُكِلْ (ükil) (13-14.yy. İdil Bulgar kitabelerinde اَكِل (ekil))
28. اَبا (aba)
29. سُلاقْ (solāq)
30. Kaşgarlı Mahmud'dan da önce 10.yy.da Ibn Fadlan, Bulgarca sözler kaydetmiştir. Ibn Fadlan'ın kaydettiği sözler şunlardır:
31. Ibn Fadlan'ın kaydettiği Bulgarca kelimeler
32. سجو (süčǖ)
33. ساخرخ (sāχraχ)
34. خدنك/حذنك (χadïŋ/χaðïŋ)

İdil Bulgar dili erken İdil Bulgar dili ve yazıt İdil Bulgarcası olmak üzere iki aşamada incelenebilir. Erken İdil Bulgar dili 10-11. yüzyıllarda Ibn Fadlan ve Kaşgarlı Mahmud'un kayıtlarını içerirken, yazıt İdil Bulgarcası Moğol istilası sonrasındaki dili kapsamaktadır.

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /q/ sesleri /χ/ sesine değişmiştir: ساخرخ sāχraχ (<*sāgrak, “sağrak”), خدنك/حذنك χadïŋ/χaðïŋ (<*kadïŋ, “huş ağacı”), جيخ čayïχ (<*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: طخر toχur (=*tokuz, “dokuz, 9”), حىان كوان χyân küwên (<*kān *kün, “kan günü, Çarşamba”), اَيخِ ayχï (<*ayïk-ï, “ayı, takvimin ayı”)... Uzun sesli /ï̄/ sesinden önce incelmiştir: هِيرِ hîri (=*kï̄z-ï, “kızı, kız çocuğu”).

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz sonundaki /-g/ sesleri /-w/ sesine değişmiştir: سجو süčüw (<*sǖčig, “ballı şerbet”). 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: بلوى belüwi (<*belig-i, “kitabesi”), الوى elüwi (<*elig-i, “eli”)... Söz sonunda önce gelen ünlüyü dudaksıllaştırır.

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz başındaki /y/ sesleri /č/ sesine değişmiştir: جيخ čayïχ (<*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: جُورْ čǖr (=*yǖz, “yüz”)...

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /d/ sesi aynı şekildeyken, Kaşgarlı'nın kaydında ز /z/ olduğundan bahsedilmiş, yazıtlarda ise /r/ şeklini almıştır: خدنك/حذنك χadïŋ/χaðïŋ (<*kadïŋ, “huş ağacı”); طنروى tanruwi (<*tandugï, “yaptığı”), اَرنى كوَان erni küwên (<*âdine *kün, “Cuma günü”)... Kaşgarlı Mahmut'un kaydettiği İdil Bulgarcası bir ses özelliği olan -d- > -z- modern Çuvaşçada yaşamamaktadır. Bazı dil bilimciler bu dil olayının yanlış başlıkta kaydedildiğini ve aslında Kıpçak Türkçesi olduğunu söylerken, bazıları bunun Şaz Türkçesine adapte olmuş Bulgarların dili olduğunu söyler. Bazı araştırmacılara göre ise, Eski Türkçe -d- sesi önce -dh-, sonra -z- ve daha sonra -r- sesine dönmüştür. Macarca alıntılar öyle göstermektedir ki bu yalnızca -gd- > -z- denkliği için geçerlidir. Ön Bulgarcada -z- (<*-gd-) olan ses, Macarcaya -z- olarak geçmiş ve Çuvaşçada -r- şeklini almıştır: Macarca búza, Çuvaşça пӑри (pări) "buğday".

İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda Eski Türkçe z sesi ر (r)'dir: جُورْ čǖr. ş sesi sözün kökenine göre لج (lç) ve ل (l)'dir: بَلجِ balčï “baş, ilk”, جَال čāl “yıl, yaş”.

İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda kısa, uzun ve ikiz ünlülere rastlanır. Bugün Çuvaş dilinde de izlerini görmek mümkündür: Çuvaşça кӑвак (<*kȫk, “gök, mavi”) ve кӑк (<*kök, “kök”).

1. Hâl
2. İyelik eki
3. Belirtme hâli
4. Yönelme-Bulunma hâli
5. Bulunma hâli
6. Çıkma hâli
7. Tamlanan eki
8. Çoğul eki
9. Zamanlar ve kipler
10. Geçmiş zaman
11. Geçmiş zaman 2
12. Sıfat-fiil
13. Zarf-fiil
14. 3. şahıs emir kipi
15. Ayrıca dilbilimci Marcel Erdal, daha önce deşifre edilememiş bir kitabede geçen...wl xlr km krsh wxr ftxn swrt wl... şeklinde harekesiz yazılmış metni, ...kem körse waxır Fatihan suwrete... diye okuyarak, waxı- sözünü "okumak" diye çevirmiş, geniş zaman kipini -r olarak vermiştir. Ayrıca "rahmet o mümine kim bir Fatiha, üç İhlas okusa" diye yazılmış aynı döneme ait Kıpçakça metnin de var olduğunu dile getirerek iddiasını güçlendirir