Kısaca kimdir?
Altı çizili metnin yanındaki mühre dokun: bu bilginin hangi kaynağa dayandığını gör.
Şaban Teoman Duralı (7 Şubat 1947, Zonguldak - 6 Aralık 2021, İstanbul), Türk filozof, mütefekkir ve akademisyendir. Felsefe tarihi, biyoloji felsefesi, dilbilim, siyaset felsefesi ve savaş felsefesi gibi alanlarda çok sayıda kitap ve makale yazmıştır. Erken Cumhuriyet döneminde seküler ve pozitivist temelli millî kimlik inşasına karşı eleştirel bir yaklaşım geliştiren önemli düşünürlerden biridir. İstanbul Üniversitesi'nde felsefe ve biyoloji eğitimi almıştır.
Teoman Duralı, Türk felsefe literatüründe önemli bir yere sahip bir filozoftur ve felsefe tarihi, medeniyet felsefesi, biyoloji felsefesi, ahlak, tarih ve siyaset felsefesi gibi çeşitli alanlarda özgün eserler vermiştir. Hem entelektüel kimliği hem de tarihî tanıklıklarıyla Türkiye'nin modern tarihindeki kırılma anlarını özgün bir bakışla belgeleyen bir düşünür olarak dikkat çeker. Dil, kültür, felsefe ve bireysel meselelere olan derinlikli yaklaşımı, eserlerini hem akademik hem de tarihsel açıdan önemli kılar.
Felsefe-bilim ilişkisi
—Felsefe-bilim ilişkisi
Felsefenin bilim uğruna, bilimin ise teknoloji uğruna feda edilmemesi gerektiğini vurgulayan Duralı, insan hayatının teknolojiye indirgenemeyeceğini, insanın manevî bir varlık olduğunu ifade etmiştir. Felsefeyi doğa bilimleriyle birlikte ele almış, özellikle biyolojiye eğilmiş ve bu alanı pratiğe dökmüştür. Öğrencilerini de tabiat bilimleriyle meşgul olmaya teşvik etmiştir.
Teoman Duralı, Darwinci evrimi başlangıçta bilimsel teori olmaktan çok bir varsayım olarak görmüş, bilimsel teorilerin test edilebilirlik ve tekrar edilebilirlik kriterlerini başlangıçta karşılamadığını belirtmiştir. Modern sentez ve moleküler biyolojinin katkılarıyla evrim düşüncesinin gelişip teori niteliği kazandığını kabul eder. Ancak insanı yalnızca biyolojik bir varlık olarak görmekten kaçınır; felsefi ve manevî boyutları göz önünde bulundurarak, evrimi biyolojik süreç olarak sınırlarken, insanın tam anlamıyla kavranmasında tekâmül kavramını öne çıkarır.
Teoman Duralı, mekanistik biyoloji anlayışını ve indirgemeci yaklaşımları eleştirerek insanı anlamada bu yöntemlerin yetersiz kaldığını vurgulamıştır. İnsan tanımının sürekli yeniden düşünülmesi gereken açık bir mesele olduğunu belirtmiş, felsefenin bilim uğruna feda edilmemesi gerektiğine dikkat çekmiştir. İnsan anlayışını hem biyolojik hem kültürel boyutlarıyla birlikte ele alan holistik bir yaklaşımı benimsemiş ve insanı sadece maddeye indirgeme çabalarına karşı felsefi bir bakış geliştirmiştir.
Duralı, modern bilim anlayışını eleştirir; Galileo ve Descartes sonrası dönemde canlıların cansız varlıklar gibi ele alınmaya başlandığını, bu nedenle insanın ruhsal ve metafizik yönünün dışlandığını belirtir. Bilimden "neden" ve "niçin" sorularının uzaklaştırılması mekanik bir dünya görüşü doğurmuştur. Bilimin felsefî temellerden bağımsız düşünülemeyeceğini, felsefenin bilime kavramsal ve metodolojik zemin sunduğunu vurgular. Bilimsel gelişmelerin etik ve kültürel boyutlarının değerlendirilmesi gerektiğini savunur.
Teoman Duralı, felsefe ile bilimin birbirinden ayrılamayacağını savunur ve bu iki alanı "felsefe‑bilim" başlığı altında birlikte ele alır. Aristoteles'in felsefe ile bilimi birleştiren tutumunu temel alır ve gerçekliğe dair kuralların bilimsel veriden türetilmesi gerektiğini vurgular. Platon'un felsefeye öncülüğü, Aristoteles'in bunu mantıkla sistemleştirmesi ve Kant'ın deneyime yönelen yaklaşımı onun düşünce sisteminde önemli yer tutar. Duralı, metafiziği saf akıl çerçevesinde yapılandırır ve bunun deney ve bilimle desteklenmesi gerektiğini savunur; spekülatif ve mistik metafizik anlayışlara karşı çıkar. Ruh çağırma gibi uygulamaları eleştirir ve metafiziğin akılcı ve bilimsel temellere dayanması gerektiğini belirtir. Teemmül (akıl temelli metafizik düşünce) ile tefekkür (mistik, sezgisel düşünce) arasında ayrım yapar. Ona göre metafizik, doğrudan deneyle ilişkilidir ve doğa bilimleriyle iç içe yürütülmelidir. Kant ve Aristoteles'in akla ve bilime dayanan sistemler geliştirmiş olmalarını önemli bulur.
Felsefenin Aristoteles'ten itibaren "philo‑sofia" yani bilgelik temelli bir alan olarak şekillendiğini, zamanla biçimsel ve seküler bir "felsefe‑bilim" anlayışına evrildiğini belirtir.
Duralı, moderniteyi "İngiliz‑Yahudi medeniyeti" projesi olarak nitelendirir. Bu projede insan, ahlaki bir varlık olmaktan çıkarılarak mekanik ve sorgulamayan bir modele dönüştürülmüştür. Kapitalizm, liberalizm, Darwin teorisi ve sömürgecilik gibi ideolojileri bu sistemin temel bileşenleri olarak görür. Bu yapılar, insanın değerini azaltarak kültürel kimlikleri zayıflatmayı ve toplumsal hafızayı yok etmeyi amaçlar. Bilimsel pozitivizmle birlikte sorgulamanın yerini itaatin aldığı, bireysel bilinç yerine mekanize edilmiş bir insan anlayışının öne çıktığı tespiti yapılır. Bu düzenin sosyo-kültürel tahribatları arasında aile yapısının zayıflaması, kimlik bilincinin erozyona uğraması ve kolektif tarih algısının çökmesi yer alır.
Duralı'nın çözüm önerisi, yerelden evrensele uzanan, insan ve din merkezli bir sentezdir. Bu yaklaşımda, bireyin önce ulusal ve kültürel kimliğini öğrenmesi, ardından evrensel değerlere açılması gerektiği belirtilir. Erol Güngör ve Ziya Gökalp gibi isimlerin görüşlerinden de yararlanarak, insanı ruh, irade ve ahlaka dayalı değerlerle tanımlayan bir medeniyet inşası önerilir. İnsan, yalnızca fiziksel bir araç değil, akıl ve irade sahibi bir özne olarak merkeze alınmalıdır. Toplumun güçlü kalabilmesi, tarih ve kimlik bilincinin korunmasına bağlıdır. Duralı'nın bu eleştirel yaklaşımı, insan-merkezli, manevî değerleri önceleyen ve medeniyet temelli bir yeniden inşa çağrısını içermektedir.
Teoman Duralı'nın düşüncesinde yaşam, bilim ve özellikle biyoloji felsefesi önemli bir yer tutar. Felsefeyi, bilimle birlikte düşündüğü "felsefe-bilim" kavramıyla temellendirirken, metafiziği de bu bütünlük içinde inşa eder. Ona göre felsefe ve bilim ayrılmaz bir bütünlük oluşturur.
Felsefe anlayışında Batı ve Doğu ayrımından çok, antik felsefe ile modern felsefe arasındaki farkı vurgulayan Duralı, antik felsefenin insanı bütünsel ve ahlaki bir varlık olarak gördüğünü; modern felsefenin ise onu teknik ve işlevsel bir nesneye indirgediğini ifade eder.
Ona göre felsefe, Aristoteles'le metafizik bir anlayışa ulaşmış, ancak Descartes'la farklı bir yöne kaymıştır.
İnsan anlayışında yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda metafiziksel bir varlık olduğuna dikkat çeker; modern bilimin insanı mekanikleştirdiğini, oysa insanın özgürlüğe sahip olduğunu belirtir.
İnsanı bilimle açıklamanın mümkün olmadığını savunan Duralı, sosyoloji ve psikolojiyi bilim olarak kabul etmez çünkü insanın nesneleştirilemeyeceğini, birey olarak biricik olduğunu ve genellenemeyeceğini belirtir. Duralı, sosyal bilimlerin insanı nesneleştirerek tahlil etmesini ve bu nedenle insan bütünlüğünün bozulduğunu savunarak sosyoloji ve psikolojiyi bilim olarak görmemektedir.
Duralı'ya göre felsefe, bilimin kavramsal temelidir ve aralarında karşılıklı etkileşim olmalıdır. Bilim sadece empirik ve fiziksel âlemi inceler, zaman ve mekân dışındaki hakikatleri göz ardı eder. Modern bilim ve seküler felsefe insanı yalnızca biyolojik varlık olarak görmekle eleştirilir. Bilim ve felsefenin canlılık, ahlak ve metafizik gibi temel konulara dönmesi gerektiğini vurgular. Kant'ın evrensel ahlak ilkesine önem verir ve Descartes'ın makineci yaklaşımına karşı çıkar.
Modern bilim ve evrim teorisinin insanı anlamada yetersiz ve zaman zaman yanıltıcı olduğunu, bu anlayışın ideolojik uzantılarının insanlığı sömürü ve yozlaşmaya açık hale getirdiğini savunur. Batı düşüncesinde Descartes, Malthus, Darwin ve Hobbes gibi isimler evrim merkezli anlayışı etkilemiş; Fransız İhtilali sonrası felsefe dinle bağını koparmış, Nietzsche'nin "Tanrı öldü" sözü kutsal değerlerin anlamsızlaştırılmasını temsil etmiş; metafiziğin yok sayılması insanı değerlerden kopararak nihilizme sürüklemiştir.
Bilgi ve iman arasında kesin bir ayrım yapar; bilgi gözlem, deney ve kanıta dayanırken, iman temellendirilemeyen, koşulsuz kabul edilen inançları ifade eder. Ona göre felsefe ve bilim bilme arzusunu karşılarken, din iman etme ihtiyacına yanıt verir. Bu ayrım Kant'ın yaklaşımıyla paralellik gösterir.
Teoman Duralı · diğer bölümler
Hayat çizgisi
Günü bilinmeyen olaylar bir tarihe zorlanmaz; yalnızca kaynaktaki yıl yazılır.
-
1947
Doğum ve Erken Yıllar
1947 yılında dünyaya geldi.
Eğitim tek kaynak -
1973
1973 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin felsefe bölümünden mezun oldu.
Eğitim tek kaynak -
1975
Teoman Duralı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde öğrenciyken, Nermi Uygur'un teklifiyle 1975 yılında mezun olduğu bölümde asistan olarak göreve başladı.
Eğitim tek kaynak -
1977
1977 yılında biyoloji felsefesi hakkındaki teziyle felsefe doktoru unvanını aldı.
Önemli eserler tek kaynak -
1978
1978 yılında NATO bursuyla Paris'te biyoteknoloji seminerlerine katıldı.
Önemli eserler tek kaynak -
1982
Mayıs 1982'de yardımcı doçent, Ekim 1982'de biyoloji felsefesi üzerine yazdığı tezle doçent oldu.
Önemli eserler tek kaynak -
1985
1985 yılında ABD'deki Pennsylvania State University'de tamamladığı Kant'ın A Priori Bilgi İstidâdı başlıklı çalışmasının ardından 1988 yılında profesör unvanını aldı.
Öğretmenlik tek kaynak -
1992
1992-1993 yıllarında Malezya Uluslararası İslam Üniversitesi'nde, 1994 ve 2003 yıllarında Viyana Üniversitesi bilim felsefesi bölümünde, 1995-1997 ile 1999 yıllarında Kuala Lumpur'daki International Institute of Islamic Thought and Civilisation'da misafir öğretim üyesi olarak bulundu.
Eğitim tek kaynak -
1996
1996 yılında, İstanbul Üniversitesi Araştırma Fonu'nun mâli desteğiyle Orta Asya Türk cumhuriyetlerinde araştırma gezisine çıktı.
Eğitim tek kaynak -
2016
Bülent Ecevit Üniversitesi senatosunun 2016 yılında aldığı karar uyarınca, Teoman Duralı'ya verilen fahrî doktorluk pâyesinin takdim töreni, Sezai Karakoç Kültür Merkezi'nde gerçekleştirildi.
Eğitim tek kaynak -
2021
Kanser tedavisi nedeniyle iki kez ameliyat geçiren Teoman Duralı, 6 Aralık 2021'de İstanbul'daki evinde öldü.
Miras tek kaynak
Üretimleri
Hakkında yazılanlar
Bağlantı atlası
Bu bağlar tahmin değil: iki kişiden birinin biyografisinde diğerinin adı geçiyor. Kanıt cümlesi her kartta yazılı.
-
Teoman Duralı hayat hikâyesinde anıyor Erol Güngör
“Erol Güngör ve Ziya Gökalp gibi isimlerin görüşlerinden de yararlanarak, insanı ruh, irade ve ahlaka dayalı değerlerle tanımlayan bir medeniyet inşası önerilir.”
-
Teoman Duralı hayat hikâyesinde anıyor Nermi Uygur
“Teoman Duralı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde öğrenciyken, Nermi Uygur'un teklifiyle 1975 yılında mezun olduğu bölümde asistan olarak göreve başladı.”
-
Teoman Duralı hayat hikâyesinde anıyor Sezai Karakoç
“Bülent Ecevit Üniversitesi senatosunun 2016 yılında aldığı karar uyarınca, Teoman Duralı'ya verilen fahrî doktorluk pâyesinin takdim töreni, Sezai Karakoç Kültür Merkezi'nde gerçek...”
-
Teoman Duralı hayat hikâyesinde anıyor Ziya Gökalp
“Erol Güngör ve Ziya Gökalp gibi isimlerin görüşlerinden de yararlanarak, insanı ruh, irade ve ahlaka dayalı değerlerle tanımlayan bir medeniyet inşası önerilir.”
-
Teoman Duralı kendi hikâyesinde anılıyor Ayhan Bıçak
“Teoman Duralı'nın danışmanlığında Platon'un Tarih Kavrayışı teziyle 1992 yılında tamamlamıştır.”
Kaynaklar
-
K·01Ansiklopedi maddesiansiklopedi maddesiVikipedi - Teoman Duralıtr.wikipedia.org · erişim 28.09.2026
NotAçık kaynak ansiklopedi maddesi.
Kaynağa git ↗ -
K·02Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıTeoman Duralı (1987). Canlılar Sorununa Giriş. Remzi Kitabevi. s. 10. Bu, ilkin Sayın Profesör Dr. Nermi Uygur'un yönetmiş olduğu bir doktora çalışması olarak kaleme alınmış olmakla birlikte...erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
-
K·03Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı"24 Portre'de bir 'Filozof'". 6 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2020.youtube.com · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·04Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıErgüç, Veysel (2023). "ERKEN CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK MODERNLEŞMESİNE ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM: ŞABAN TEOMAN DURALI ÖRNEĞİ". İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi. 12 (2). DergiPark. ss. 205-221. doi:10.542...dergipark.org.tr · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·05Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıGenç, Mehmet Sabri (2025). "Teoman Duralı'da Felsefe ve Edebiyat İlişkisi". Külliye. 6 (1). DergiPark. ss. 84-98. doi:10.48139/aybukulliye.1626287. 29 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi4 Temmuz 2025.dergipark.org.tr · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·06Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıGöçer, Güngör (2023). "ŞABAN TEOMAN DURALI'NIN TÜRKİYE NOTLARI". Gazi Türkiyat, 32. DergiPark. ss. 101-1194 Temmuz 2025.dergipark.org.tr · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·07Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıDeğermenci, Ali (2020). Öyle geçer ki zaman : Teoman Duralı kitabı. Birinci baskı. Teoman Duralı. Kartal, İstanbul. ISBN 978-605-7717-44-3. OCLC 1250646330.worldcat.org · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·08Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıProf. Dr. Ş. Teoman DURALI '67 (Ekim 2010). "Mürşit - 1" (PDF). Kolejliler, 103. s. 32-34. 18 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)29 Haziran 2022.kolej.org · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·09Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıDağ, Ahmet (2016). "Ş. TEOMAN DURALI DÜŞÜNCESİNDE METAFİZİKTEN MAKİNAYA BATI MEDENİYETİ". FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 22. DergiPark. ss. 241-2624 Temmuz 2025.dergipark.org.tr · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·10Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı"Teoman Duralı, CV'de Olmayan Hayatını Anlattı". 23 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2020.ihu.edu.tr · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·11Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıTeoman DURALI, Prof. Dr. 19 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., kultursurasi.ktb.gov.tr. Erişim Tarihi: 19.03.2020.kultursurasi.ktb.gov.tr · erişim 28.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗
Bilerek dışarıda bırakılanlar
Ölüm nedeni gibi sağlık bilgileri ve kaynağı çözümlenemeyen alanlar bu sayfada gösterilmez.
Vikipedi’den uyarlanmıştır
Bu profildeki metinler Vikipedi’deki “Teoman Duralı” maddesinden alınmıştır ve CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.
Ne değişti?
-
Kaynak yeniden tarandı
Profil bilgileri kaynak maddeyle yeniden karşılaştırıldı.
-
Profil oluşturuldu
11 kaynak ve 11 olayla ilk kayıt.
Düzeltme masası
Bir hata mı gördün? Üç adımda bildir. Kaynak eklersen incelemesi hızlanır.
- Ne yanlış?
- Doğrusu
- Kaynak
Önerin masada.
Editör ilk yanıtı en geç 5 iş günü içinde verecek. Kabul edilirse “Ne değişti?” günlüğünde görünecek.