Şyung-nu dili

Boy ve egemenlik isimleri, bazı kelimeler, muhtemelen bu dille ilişkili olan Jie dilinde yazılmış bir şarkı ve Çince açıklamalar dışında, Şyung-nu’ların dili veya dilleri hakkında çok az belge bulunmakta ve bu dil veya dillerin varlığı son derece parçalı bir şekilde kanıtlanmaktadır.

Veri azlığı sebebiyle şu an Şyung-nu dili sınıflandırılamamış dil olarak kabul edilir. Ancak bunun yanında bazı hipotezlerde vardır.

1. № 0012020 Savelyev ve Jeong’e göre: “Şyung-nu nüfusunun büyük bir kısmı muhtemelen Türk dillerini konuşuyordu”; ancak Şyung-nu ve diğer halkların kalıntıları üzerinde yapılan karşılaştırmalı arkeogenetik analizler, bunların muhtemelen çok etnikli bir topluluk olduğunu ortaya koymuştur
2. № 0022002 Wink Şyung-nu’ların Türk dillerinin eski bir ağzını konuştuklarını ve eğer kendileri Türk kökenli olmasalar bile yoğun bir şekilde Türkleşmiş olduklarını öne sürmektedir
3. № 0032007 Benjamin Şyung-nu’ların, Proto-Türkler ya da Proto-Moğollar olduğunu ve dillerinin Dinlin diline benzer olacağını öne sürmektedir
4. № 004 Çin tarih kaynakları, Xiongnu’yu çeşitli Türk halklarıyla ilişkilendirmektedir:
5. № 005 Göktürkleri yöneten Aşina Hanedanı, aslen Şyung-nuların kuzey boylarından gelir
6. № 006 Wei Kitabında, Yueban'ların (halk dilinde “Zayıf Şyung-nu”) kuzey Şyung-nuların soyundan geldiği belirtilmektedir
7. № 007 Jin Kitabı, Türk boyu Tiele’yi 19 Güney Şyung-nu boyları içerisinde beşinci olarak listelemiştir. Cücen egemenliği döneminde Tiele, altı kabile ve on iki klandan oluşuyordu
8. № 008 Şyung-nuların yönetici boylarından birisi Luantilerdir ve Han kitabında bahsedilirler. Lanhai Wei ve Hui Li, *h- sesinin başlangıçta düşmesini içeren tarihsel bir ses değişiminin sonucu olarak, 挛鞮 kelimesinin Eski Çince telaffuzunu *lyuan-tlïγ olarak yeniden yapılandırmaktadırlar; bu kelime, daha eski bir 虚连题 (*Hala-yundlïγ) kelimesinden türemiştir. Ayrıca, “renkli, alaca” anlamına gelen *hala kökü ile “at” anlamına gelen *yund kökünün, sıfat-fiil son eki olan *-luγ ile birleşmesi, Eski Türkçede “alacalı atlara sahip boy” anlamını ortaya çıkarmış ve bu da Luanti isminin, Oğuz kökenli Ulayundluğ boyu ile bağlantılı olmasını sağlamıştır. Moreover, the authors argue that the conquest of the same clan by the Xue in the 4th century CE eventually gave birth to the Xueyantuo
9. № 0092010 Tung-tien, Yantuo halkının kökenini şöyle kaydeder “Önceki Yan döneminde Murong Jun’un hükümdarlığı sırasında, Şyung-nu şanyusu Helatou (賀剌頭, “Alat boyunun lideri”), otuz beş bin kişilik boyu yöneterek teslim olmak üzere geldi. Yantuo halkı muhtemelen onların torunlarıdır." Buna dayanarak Bao - , Yantuo halkının Hala-Yundluɣ olarak da bilinen Alat boyunun torunları olduğunu öne sürdü; dolayısıyla Yantuo adı muhtemelen Yundluɣ'dan türemiştir ve Xueyantuo, Sir-Yundluɣ olarak yeniden oluşturulabilir
10. № 010 Wei Kitabına göre, Yuebanlar ile Gaoçe halkının dili aynıdır

1. № 001 20. yüzyılda, Lajos Ligeti, Şyung-nu dilinin Yenisey kökenli olduğu hipotezini ortaya attı. 1960’ların başında Edwin Pulleyblank bu teoriyi daha da geliştirdi ve kanıtlar ekledi
2. № 002 Yenisey kökenli tez, Batı Şyung-nu halklarından biri olan Jie’lerin Yenisey halkı olduğunu öne sürmektedir. Hyun Jin Kim, Jin Kitabı’nda yer alan 7. yüzyılda bestelenmiş bir Jie dilinde şarkıda Yenisey diliyle benzerlikler tespit etti.[kaynağınca desteklenmiyor] Pulleyblank ve Vovin daha sonra, Jie halkının Şyung-nu’nun azınlıkta olan yönetici sınıfı olduğunu ve diğer Türk ve İran kökenli gruplara hükmettiğini belirttiler
3. № 003 Kim’e göre, Şyung-nu’ların ana dili muhtemelen Türk dilleri ya da Yenisey dillerinden biriydi, ancak imparatorlukları çok etnikliydi
4. № 004 Xiongnu soyluluk unvanlarının Yenisey dil ailesinden kaynaklanmış ve Türk dilleri ile Moğol dillerine bu yolla geçmiş olmasının mümkün olduğu söylenir:
5. № 005 "Tarkan", "Tegin" ve "Kağan" unvanları Şyung-nu dilinden gelmektedir ve bu nedenle Yenisey kökenli olabilirler
6. № 006 Bazı Şyung-nu kelimeleri, Yenisey dilinden gelmiş gibi görünmektedir:
7. № 007 Şyung-nu dilindeki kʷala "oğul" ile Ketçe'deki qalek "küçük oğul" bağlantılı görülür
8. № 008 Şyung-nu dilindeki sakdak "bot" ile Ketçe'deki sagdi "bot" ile bağlantılı görülür
9. № 009 Şyung-nu dilindeki gʷawa "prens" ile Ketçe'deki gij "prens" ile bağlantılı görülür
10. № 010 Şyung-nu dilindeki dar "kuzey" ile Yuğca'daki tɨr "kuzey" ile bağlantılı görülür
11. № 011 Şyung-nu dilindeki dijʔ-ga "sade yağ" ile Ketçe'deki tik "temiz" ile bağlantılı görülür
12. № 012 Vovin, Şyung-nu’daki bazı at isimlerinin Yenisey kökenli öneklerle birlikte Türk kökenli gibi göründüğünü belirtmektedir
13. № 013 Ayrıca, Şyung-nu dilinin bir Para-Yenisey dil kolu içinde Yenisey diliyle bağlantılı olması ve her ikisinin de bir hipotetik Şyungnu-Yenisey dil ailesi içinde yer alması da mümkündür; ancak bazıları dilin bir Güney Yenisey dili olduğuna inanmaktadır
14. № 014 Şyung-nu’nun Yenisey dil ailesine dahil edilmesi konusunda birbiriyle rekabet halindeki iki model bulunmaktadır:
15. № 015 Kuzey Yenisey dilleri
16. № 016 Güney Yenisey dilleri
17. № 017 Assanca
18. № 018 Pumpokolca
19. № 019 Şyung-nu dili
20. № 020 Kuzey Yenisey dilleri
21. № 021 Güney Yenisey dilleri
22. № 022 Assanca
23. № 023 Pumpokolca
24. № 024 Şyung-nu dili
25. № 025 Assanca
26. № 026 Pumpokolca
27. № 027 Şyung-nu dili
28. № 028 Şyung-nu
29. № 029 ?
30. № 030 Şyung-nu
31. № 031 ?