Telafer Ayaklanması

Irak Cephesi'ndeki yenilgiden ve ardılı Mondros Ateşkesi'nden sonra bölge İngiliz yönetimi altındaydı. Musul valisi albay Gerard Leachman, Telafer'deki İngiliz yönetimini etkin kılmaya da çalışmaktaydı. Telafer ayaklanmasından önce Kuzey Irak't çoktan birkaç ayaklanma ortaya çıkmıştı, fakat hepsi de bastırılmıştı. Bunlardan birisi de Şeyh Mahmud Berzenci öncülüğünde çıkan bir isyandı. Kısa süre içerisinde bastırılıp Şeyh Mahmud Britanya Hindistanı'na sürgüne gönderildi. Aynı zamanda İşgal Edilmiş Düşman Toprakları Yönetimi'nin Suriye kolunun Deyrizor bölgesinde İngilizlere karşı isyan çıktı. Bu isyanın Irak'a sıçraması için çalışmalar yapıldıysa da pek başarılı olunamadı.[a]

Tüm bunlar yaşanırken Nisan 1920'de San Remo Konferansı düzenlenip Birleşik Krallık, Fransa, İtalya ile ABD‘nin aldığı kararla birlikte Irak'ın İngiliz mandası olmasına karar verildi. Bu olay, halk içinde karışıklığa ve sert tepkilere yol açtı. İlk zamanlar protestoyla başlayan olaylar, süreç ilerledikçe silahlı direnişe evrilecekti. Manda yönetimine olan eleştirilerinden dolayı basın sansürlendi. Yalnızca Telafer değil, tüm Irak halkı da İngilizlere ayaklanacaktı.

İsyanın ilk hazırlıkları Mayıs 1920 ortalarında yapıldı. Deyrizor'daki ayaklanmanın da tertipçisi olan "El-Ahd" cemiyeti buradaki isyanı da örgütleme gayesiyle Telafer'de şubeler açtı. Burada bulunan diğer bir cemiyet olan "Millî Heyet" ile de işbirliği içindeydiler. Daha sonra Telafer'deki polis güçlerinin komutanı Cemil Muhammed Halil ile yapılan görüşmelerden sonra isyanın hazırlıkları neredeyse tamamlanmış oldu. Ayaklanma yalnızca Irak için değil, İngiliz karşıtı Anadolu'daki direniş ve Irak direnişinin kesiştiği bir nokta olacaktı.

İsyan, 2 Haziran 1920'de, Sincar Dağları'nın kuzey bölgesinde, Telafer'e 1 saat uzaklığında olan Hanzire'de başladı. İlk başlarda İngilizlerin istihbarat için kullandığı, Telafer'i Musul ile Sincan'a bağlayan telefon hattı kesildi, böylece iki yer arasındaki iletişim kesintiye uğratılarak bölgeye destek gönderilmesi geciktirildi. Türkmenlerce Telafer Kalesi'ni ele geçirmek için yapılan ilk saldırı başarısızlıkla sonuçlandı. Başarısızlıktan sonra ayaklanmanın liderleri halkın desteğini alıp ayaklandırmayı hiddetlendirmek amacıyla halkı ayaklandırmaya teşvik ettiler. 3 Haziran'da Telafer Okulu'na yapılan bir baskın sonucunda 3 İngiliz askeri öldürüldü. 4 Haziran'da ise Telafer'in İngiliz Polis Müdürü olan Yüzbaşı Steward öldürüldü. Hükûmet binasından İngiliz bayrağı indirilip yerine Arap bayrağı dikildi. Bölgenin yönetiminden sorumlu olan Binbaşı Barlow isyancıların elne düşüp kaçmayı başarsa da sonradan ölü bulundu. Anadolu'daki Türk Direniş Hareketi de ayaklanmaya destek sözü verdi. Irak genelindeki büyük ayaklanmanın büyümesi amacıyla Musul'a yürüyüp oradaki İngilizleri yenme kararı alındı. 7 Haziran'da Musul'a doğru yürünülmeye başlandı. Ancak Yüzbaşı Cawn komutasındaki İngiliz bilikleri Abu Kedro köyünde yenerek 8 Haziran'da ilerlemeyi durdurdu. Sonra da Telafer'e bir karşı saldırı'da bulundu.

Abu Kedro muharebesinden sonra aşiret güçleri dağıldı. Ayrıca Anadolu'dan gelen takviye destek sözü de gecikti. 9 Haziran'da İngiliz birlikleri Telafer şehir merkezine girdi, İngiliz sivil yönetimi yeniden kuruldu ve halka büyük zulümler gerçekleştirdi. Yaklaşık 300 kişi tutuklanıp zindana atıldı. Çoğu isyancı güç Suriye sınırına kaçmıştı. Eylül 1920'ye gelindiğinde ayaklanma büyük çapta bastırıldı. Artık yalnızca 200 kişilik bir Türkmen düzensiz gücü ayaklanmayı Musa-Reş Kalesi ve Karaçoğ gibi dağlık yerlerde sürdürmekteydi. Son direnişçiler de 1921 yılı Haziran başlarında teslim oldular.

Telafer Ayaklanması, Irak'ın bütününe yayılacak olan isyanın ilk göstergelerinden birisiydi. Daha sonra bu isyan İngilizlerin Irak siyasetinde büyük çapta bir değişime gidilmesine yol açacaktı.

Tarihçi Michael Andrew Kappelman, ayaklanma ile ilgili şunu diyecekti:

Musul Vilayeti'nin kuzeybatısında yer alıp çoğunluğu Türkmenlerden oluşan Telafer köyünde patlak veren ayaklanma, I. Dünya Savaşı'nın sonuçlanmasından bu yana yaşanan en ölümcül olaydı. 3 Haziran 1920'de yerel birliklerin Iraklı bir üyesi İngiliz komutanı öldürdü ve kasaba halkı arasında yaşayan Türkmen isyancılar ayaklandı. Yerel birliklerin geri kalanı ya silahlarını bıraktı ya da isyancılara katıldı. Karargahlarına sığınan az sayıdaki İngiliz ve Hint askeri de kuşatılıp öldürülene kadar direndi. Bir zırhlı araç birliği, [...] kasabaya girdi ve çok sayıdaki isyancı, kentin dar geçitlerinde onlara bir pusu kurdu; bu durum, kaçmayı başaran tek bir mürettebat üyesi hariç herkesin ölümüyle sonuçlandı. İsyancılar, telgraf iletişiminin kesilmesinden sonra durumu araştırmak üzere Musul'dan gönderilen bir uçağı bile düşürmeyi başardılar. Pilot, kasaba dışına zorunlu bir iniş yapmayı başardı ve hayatta kaldı. Toplamda, iki subay da dahil olmak üzere 16 İngiliz askeri öldü. Musul'daki askeri vali; topçu ve hava desteğine sahip, piyade ve süvarilerden oluşan karma bir tabur yolladı. Bu taburun ilerleyişine karşı gösterilen direniş yüzeysel kaldı ve isyancıların çoğu Suriye topraklarına doğru geri çekildi. [...] İngiliz kuvvetleri 9 Haziran'da ise sivil yönetimi yeniden kurdu ve kasaba halkına ayrıntıları belirtilmeyen "cezalandırıcı" önlemler uyguladı.

Isaiah Friedman ise "British Miscalculations" isimli eserinde ayaklanma ile ilgili şunu söyler:

Telafer'in Haziran 1920'de düşüşü, kuzey bölgesindeki tüm aşiretlerin ayaklanacağı ile ilgili bir sinyaldi. İsyan, Fırat'ın ortalarına dahi sıçradı, ve böylece işler ciddileşti. İsyancılar, İngiliz subaylarını hiçbir cezadan korkmadan öldürüyordu. Türklerle Bolşeviklerin her ikisi de İngiliz karşıtlığının körüklenmesinde önemli rol oynadı.