Işıkeli nohut kahvesi

Nohut kahvesinin, Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan kıtlık nedeniyle, ilk olarak Çanakkale'nin Biga ilçesine bağlı Işıkeli köyünde ortaya çıktığı düşünülmektedir. Yanı sıra, Osmanlı döneminde kahve tüketimine getirilen yasaklar sırasında nohut kahvesi gibi ikame içeceklere talebin arttığının ileri sürüldüğünü; II. Dünya Savaşı yıllarında da kahve ithalatının azalmasının benzer bir yönelimi güçlendirdiğinin iddia edildiğini aktarmaktadır.

Türkiye'de farklı bitkilerden “bitkisel kahve” yapımının bilindiği; özellikle savaş dönemleri ve ekonomik nedenlerle kahve çekirdeğine erişimin zorlaştığı dönemlerde nohut gibi ürünlerin kahve yerine kullanıldığı belirtilmektedir. 2012–2013 yıllarında Işıkeli köyünde yürütülen etnobotanik çalışmalara göre nohut kahvesi geleneğinin köy kahvehanesinde sürdürüldüğünü bildirmiştir. Aynı çalışmada, Işıkeli'nin 1896 yılında Bulgaristan'ın Filibe kentindeki Lokavitsa köyünden gelen Türk göçmenler tarafından kurulduğu ifade edilmektedir. Kahvenin mucidinin ise bu köyde kahvehane işleten 'Emin Kısa' isimli biri olduğu not edilmektedir.

“Işıkeli Nohut Kahvesi” adı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 1442 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak 7 Ağustos 2023 tarihinde tescil edilmiştir; başvuru tarihi 4 Şubat 2022'dir. Tescil ettiren/başvuru sahipleri Biga Ziraat Odası, Biga Ticaret ve Sanayi Odası ve Biga Belediyesi'dir. Çanakkale Ticaret Borsası, tescilin 15 Ağustos 2023 tarihli ve 155 sayılı Resmî Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni'nde yayımlandığını bildirmiştir.

Coğrafi işaret tescil belgesine göre Işıkeli nohut kahvesi üretiminde, coğrafi sınırda da üretilen ve “sarı nohut” olarak adlandırılan küçük taneli nohutlar kullanılır. Nohutlar suyla temizlendikten sonra odun ateşinde, 200–250 °C'de orta derecede kavrulur ve ardından yaklaşık 200–300 mikron büyüklüğünde öğütülür. Ürün, genellikle 200 gramlık paketler hâlinde piyasaya arz edilir.

Kızılarslan-Hançer et al., hazırlama sürecini nohutların uzun süre kavrulması sırasında sürekli karıştırılması, tüketilecek miktarın taze kalması için sınırlı miktarda öğütülmesi ve öğütülen ürünün serin-kuru koşullarda saklanması şeklinde özetler.

İçeceğin pişirilmesi, Türk kahvesine benzer biçimde cezvede yapılır. Tescil belgesinde, öğütülmüş nohut ürününün su (isteğe bağlı şeker) ve az miktarda karbonat ile karıştırılıp yaklaşık 90–95 °C'de pişirilerek servis edildiği belirtilir. Karbonatın, pişirme sırasında daha ince köpük oluşumuna katkı sağladığı bildirilmiştir. Bazı kaynaklarda ise nohutların önce haşlanıp kurutulduktan sonra kavrulduğu tarifler de yer almaktadır.

Kızılarslan-Hançer et al.'a göre nohut kahvesi, Işıkeli köyündeki kahvehanede hazırlanıp servis edilmeye devam etmekte; fincanda bir bardak su ile birlikte sunulmaktadır. Coğrafi işaret tescil belgesinde ise, geleneksel olarak şekersiz hazırlandığı ve kuru üzümle birlikte servis edildiği; günümüzde lokum veya çikolata eşliğinin yaygınlaştığı ifade edilir.

Tescil belgesine göre toz haldeki Işıkeli nohut kahvesi kuru maddede yaklaşık %5,5 protein ve %8 yağ içerir; kafein içermez.