1903 Jön Türk darbe planı

Dâmad Mahmud Celâleddin Paşa, annesi ise Sultan Abdülmecid'in kızı Seniha Sultan'ın çocuğu olan Prens Sabahaddin II. Abdülhamid'e karşı yurtdışında mücadele yürütmek üzere babasıyla birlikte Paris'e kaçmış ve Jön Türk hareketiyle yakın ilişki kurmuştur. Damat Mahmut Paşa, liberal fikirleriyle hareketi canlandırmış ve Ahmed Rıza Bey'e destek mektubu yazmıştır. Ancak Paşa, hanedandaki konumu nedeniyle liderliği ele geçirmek istemiştir. Ahmet Rıza'nın pozitivist tutumları çevresini daraltınca Paşa ve oğulları Cenevre'ye geçmişlerdir. Burada Osmanlı gazetesinin haklarını almış ve Jön Türk kongresi düzenlemeye karar vermişlerdir. Damat Mahmut Paşa hastalanınca görev oğullarına kalmıştır.

Abdülhamid karşıtı aydınlar, Jön Türkler adı altında ilk kez 4-9 Şubat 1902 tarihlerinde Paris'te bir araya geldiler. Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşitli etnik topluluklarını temsil eden 47 kişinin katıldığı bu toplantı, Osmanlı Hürriyetperveran Kongresi ya da Birinci Jön Türk Kongresi olarak bilinir. Kongrede iki temel tez öne çıktı: ilki, yalnızca propaganda ile devrim yapılamayacağı ve askerin de sürece katılması gerektiğiydi. Bu görüş İsmail Kemal tarafından dile getirildi ve itiraz görmedi. İkinci tez, devrimin yabancı devletlerin müdahalesiyle gerçekleşebileceği düşüncesiydi. Bu fikir özellikle Ermeni temsilciler tarafından savunuldu. Ancak Ahmed Rıza ve çevresi, yabancı müdahalesine karşı çıktı. Bu grup, İttihat ve Terakki içinde varlığını sürdürdü. Yabancı müdahalesini savunanlar ise Prens Sabahattin ve İsmail Kemal'in öncülüğünde ayrıldılar. Sabahattin Bey, daha sonra dernek kurma yoluna gidecek ve imparatorluğun birçok şehrinde ve diasporada şubeler açacaktı. Böylece Birinci Jön Türk Kongresi sırasındaki görüş ayrılıkları nedeniyle Jön Türkler iki ayrı gruba bölünmüş oldu: Ahmed Rıza'nın liderliğini yaptığı İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Prens Sabahaddin'in öncülük ettiği Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti.

1902 Kongresi'nde çoğunluğu sağlayan Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti lideri Prens Sabahaddin, 1903 yılında İsmail Kemal Bey ile birlikte bir darbe planı hazırladı. Plana göre, Trablusgarp Valisi Müşir Recep Paşa askerlerini Selanik'e veya belirlenecek başka bir şehre gönderecek, burada Arnavutların desteğiyle Çanakkale ele geçirilecek ve Batı kamuoyunun desteği sağlanarak sultan tahttan indirilecekti. Planın özü, Trablusgarp'tan getirilecek askerlerin farklı yollarla İstanbul'a ulaştırılması ve Yıldız Sarayı'nın ele geçirilmesiydi. Prens Sabahaddin'e göre hareket İstanbul'dan başlamalıydı, Şevket Bey, Trablusgarp'tan asker çıkarılıp Dedeağaç'ta ihtilalin başlatılmasını önermişti. Bazılarına göre ise Selanik, Bolayır veya Arnavutluk gibi stratejik bir noktadan çıkarılmalıydı. Planın siyasi ve mali yönüyle Sabahattin, İsmail Kemal ve Fazlı Bey ilgilenirken, askeri kısmı Recep Paşa ve Şevket Bey'e bırakıldı. İngiltere'nin desteği kritik görülmüş, İngiliz diplomatlarla görüşerek yardım sözleri almak amaçlanmıştı. Bu girişim, farklı planlar ve aktörler etrafında şekillenmiş olsa da temel amaç, Abdülhamit'i devirmek, meşrutiyeti ilan etmek ve Kânûn-ı Esâsî'yi yeniden yürürlüğe koymaktır.

Başlangıçta Müşir Recep Paşa, darbeyi yönetme teklifini kabul etti. İsmail Kemal Bey, planın kritik bölümünü üstlendi; Paris'te bir büro açtı, sürgündeki üst düzey bir siyasetçi olarak siyasi faaliyetlere girişti ve Londra'ya birçok kez gitti. İngiltere'den dış destek almak amacıyla Londra'da yetkililerle temas kurdu Bu da Osmanlı hükûmetini rahatsız etti çünkü gerçek amaçlarını çözemediler. Temmuz 1902'de İsmail Kemal, Edmund Monson ve Thomas Sanderson gibi İngiliz hükûmetindeki kişilerle yazıştı ve onları ziyaret etti.

Osmanlı yönetimi bu temaslardan rahatsız oldu ve İsmail Kemal ile bağlantılı olduğunu düşündükleri kişileri askeri mahkemeye verdiler; ancak bu girişimler başarısızlıkla sonuçlandı. Paris'te İsmail Kemal, Stéphane Lauzanne ve William Morton Fullerton gibi gazetecilerle yakın temaslar ve iyi ilişkiler kurdu. İngiliz Dışişleri Ofisi'nden dönüşler aldı, ancak İsmail Kemal, girişim için verilen İngiliz desteğinin düzeyini abarttı; bu destek yalnızca manevi nitelikteydi ve belirsizlikler içeriyordu. İsmail Kemal'nin İngilizlerle etkileşimleri, onun profilini ve tanınırlığını yükseltmeyi başarmıştı; ayrıca onlarla, oğlunun Bitlis'e sürgününü de görüştü. İngilizler, İsmail Kemal ve ortaklarının faaliyetlerinden haberdardı.

İsmail Kemal, gizlice Jön Türkler için çalışan Reşid Sadi gibi Londra merkezli Osmanlı diplomatlarıyla da plan hakkında yazıştı. İsmail Kemal, Lord Cromer'i "Türk meselesi"nin acil bir konu olduğuna ikna etmeye çalıştı ve Cromer bu duygulara katılarak İngiliz Dışişleri Ofisi'ne ileteceğine söz verdi. Ayrıca, fon sağlamak amacıyla Mısır Hidivi II. Abbas Hilmi Paşa ile gizlice görüştü ve Hidiv, plan için bir İngiliz bankasına 4000 Sterlin yatırdı; ancak daha sonra İsmail Kemal hakkındaki endişeleri Mısır liderinin fonları durdurmasına neden oldu. Yunanistan'daki Arnavut bir dostu olan Cafer Berhani, İsmail Kemal tarafından Trablus'ta bulunan Recep Paşa'yı görmeye gönderildi. İsmail Kemal'in yeğeni Avlonyalı Ekrem Bey, bu süre zarfında Recep Paşa'nın İsmail Kemal'e 1000 Sterlin verdiğini ve Trablus'ta sürgünde olan oğlu İşkodralı Tâhir Paşa'nın Avrupa'ya kaçmasına yardım ettiğini belirtti.

Ocak 1903'ün sonunda İsmail Kemal Paris'e döndü. Döndüğünde Prens Sabahaddin, babası Dâmad Mahmud Celâleddin Paşa'nın ölümüyle yas tutuyordu. Ancak hepsi plan için mali kaynak bulmak üzere Londra'ya gitti. Daha sonra İsmail Kemal ve Prens Sabahaddin planlarının ayrıntılarını sonlandırmak için çalıştılar. Daha sonra Prens Sabahaddin, Mısır Hıdivi ile görüşmek için seyahat etti ve para ve gemi tedarik edemedi; daha sonra Atina'ya döndü ve son kez İsmail Kemal, Reşid Sadi ve Vasileos Musurus Gikis ile görüştü. İsmail Kemal, Napoli'ye gidip oradan gemi almak istedi, ancak diğerleri plandan vazgeçmeye karar verdi.

Askerlerin taşınması için gemi arayışına girilmiş, bu konuda Atina ve Paris'te çalışmalar yürütülmüştür. Planın askeri düzenlemelerinden sorumlu olan Albay Şevket Bey ve Recep Paşa ile birlikte, Kemal Bey ve Prens Sabahaddin'e diplomatik ve mali destek sağlamak ve girişim için iki gemi satın almak görevi verildi. Tonaj ve boyutların ayrıntılarını alan İsmail Kemal, iki gemi satın almak için 4000 sterlin ile Atina'ya gitti. İsmail Kemal gemilerin tedarik sürecinden hayal kırıklığına uğramıştı ve gecikme merkez komitesi üyelerinin Atina'ya gitmesine neden oldu. Reşid Sadi geldi ve büyük gemilerin olmadığını ve İsmail Kemal'in Yunan hükümdarının bir yaverinin evinde ikamet ettiğini gördü. İsmail Kemal, Reşid Sadi'ye kandırıldığını ve Yunanistan'da uygun gemi bulmanın zor olduğunu bildirdi.

Mali kaynak ihtiyacını karşılamak üzere Prens Sabahattin ve Reşid Sadi Bey şahsi borçlanmalara girmişlerdir. Reşid Sadi Bey, İngiltere'deki bağlantılarını kullanarak darbenin en önemli finansal desteğini sağlamıştır. Ancak İsmail Kemal'in kendisine verilen paraları gerektiği gibi kullanmadığı yönünde şüpheler ortaya çıkmıştır.