Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları

İlk kez 1825'te Birleşik Krallık'ta başlayan ve 25 yıl içinde tüm Avrupa'da yayılan demiryolu ulaşımı teknolojisinin, toprakları 3 kıtaya yayılan Osmanlı İmparatorluğu'na girişi diğer birçok teknolojik yeniliğe göre çok daha erken olmuştur. İmparatorluk sınırlarındaki ilk demiryolu hattı Mısır Hidivliği'nde 1851 - 1856 yılları arasında inşa edilen Kahire - İskenderiye demiryolu olmuştur. Anadolu'da ise 22 Eylül 1856'da 130,012 kilometre (80,786 mi) uzunluğundaki İzmir-Alsancak - Aydın demiryolu hattının inşası için İngiliz Ottoman Railway Company / Osmanlı Demiryolu Şirketi (ORC)'nin ilk kazmayı vurmasıyla demiryolu serüveni başlamıştır. Bu hat 10 yıl süren bir çalışmanın ardından 1 Temmuz 1866'da Sultan Abdülaziz döneminde hizmete girmiştir. 1863'te İngiliz The Smyrna Cassaba Railway / İzmir - Kasaba Demiryolu (SCR) Şirketi'ne verilen bir başka imtiyazla inşasına başlanan 93,180 kilometre (57,899 mi) uzunluğundaki İzmir-Basmane - Kasaba demiryolu hattı ise 10 Ocak 1866'da hizmete girmiştir.

Osmanlı hükûmeti, İstanbul'dan Bağdat'a bir demiryolu hattı inşa ederek Hindistan ile Avrupa'yı birleştirecek demiryolu hattının İstanbul'dan geçirilmesi düşüncesiyle 1871'de bir ferman çıkarmış ve Nafia Nezareti tarafından 1872'de inşa edilmeye başlanan İstanbul - Ankara demiryolu hattının 91,271 kilometre (56,713 mi) uzunluğundaki İstanbul-Haydarpaşa - İzmit kısmı Ağustos 1873'te hizmete girmiştir. 8 Ekim 1888'de çıkarılan yeni bir fermanla, bu hattın İzmit'ten Ankara'ya uzatılması için Alman Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi'ne imtiyaz verilmiştir. 1889'da demiryolu hattının 485,344 kilometre (301,579 mi) uzunluğundaki İzmit - Eskişehir - Ankara kısmının inşasına başlanmış ve hat 31 Aralık 1892'de hizmete girmiştir. Yine CFOA şirketine verilen yeni bir imtiyazla 31 Ağustos 1893'te 433,685 kilometre (269,479 mi) uzunluğundaki Eskişehir - Konya demiryolu hattının inşasına başlanmış ve bu hat da 29 Temmuz 1896'da hizmete girmiştir.

1896'da yapım ve işletme imtiyazı Baron Maurice de Hirsch'e verilen 2.383 kilometre (1.481 mi) uzunluğundaki Rumeli Demiryolu'nun 1888'de tamamlanarak hizmet girmesiyle de İstanbul'un Avrupa ile demiryolu bağlantısı sağlanmıştır. Bu demiryolu hattının millî sınırlar içinde kalan İstanbul - Alpullu - Demirköprü ve Alpullu - Kırklareli kısımları ile Karaağaç eksklavı 336 kilometre (209 mi) uzunluğundadır.

Bağdat Demiryolu olarak adlandırılan hattın Konya - Bağdat kısmının inşa edilmesi için 1903'te Chemins du Fer Impérial Ottomans de Bagdad / Osmanlı İmparatorluk Bağdat Demiryolu (CIOB) Şirketi'ne verilen imtiyazla inşasına başlayan hattın inşası ise, I. Dünya Savaşı'nın araya girmesi ve eski Osmanlı coğrafyasında da birçok yeni devletin kurulmasıyla yıllar sürmüş ve ancak 1940'lı yıllarda tamamlanabilmiştir. Hattın şu an Türkiye sınırlarında kalan kısmı olan Konya - Nusaybin arası henüz I. Dünya Savaşı sürerken 1917'de hizmete girmiştir.

Osmanlı döneminde hizmete giren demiryolların

Kurtuluş Savaşı'nda cepheye asker, silah ve erzak taşımada, cephelerden de geriye gazilerin taşınmasında, yani savaşın lojistiğinde sağladığı başarılarla, demiryolları Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında önemli rol oynamıştır. Bu dönemde, daha sonradan Anadolu - Bağdat Demiryolları Müdüriyet-i Umumiyesi Müdürü olan, Behiç Erkin demiryollarının kusursuz işlemesindeki başarısından dolayı hem TBMM Takdirnamesi hem de İstiklâl Madalyası ile onurlandırılmıştır.

1. Bu dönemde mevcut demiryolu hatlarının yabancı şirketlere ait olan kısımları devletleştirilmiş ve yeni demiryolu hatları inşa edilerek demiryolu altyapısı geliştirilmiştir. Bu amaçla 24 Mayıs 1924'te demiryollarının devletleşmesi için bir devlet şirketi olarak Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi kurulmuştur
2. 31 Mayıs 1927'de ise -CFAB şirketini de kapsayan- bir devlet kurumu olan Devlet Demiryolları Limanları İdaresi (DDYL) kurulmuştur. DDYL'nin kurulmasıyla birlikte demiryollarının inşası ve işletilmesi bir arada yürütülmeye başlanmıştır. Anadolu topraklarında 1923 yılı itibarıyla 4.559 kilometre (2.833 mi) olan demiryolu uzunluğu, 1940 yılına kadar gerçekleştirilen çalışmalarla 8.637 kilometre (5.367 mi)'ye ulaşmıştır
3. 1932ve 1936 yıllarında hazırlanan 1. ve 2. Beş Yıllık Sanayileşme Planları'nda, demir-çelik, kömür ve makine gibi temel sanayilere öncelik verilmiştir. Bu tür kitlesel yüklerin en ucuz ve güvenli biçimde taşınabilmesi açısından demiryolu yatırımları önem arz etmekteydi. Bu planlarda demiryollarının şu hedefleri gerçekleştirmesi amaçlanmıştır:
4. Potansiyel üretim merkezlerine ve doğal kaynaklara ulaşmak
5. Ergani'ye ulaşan demiryolu hattı bakır, Karadeniz Ereğli'ye ulaşan kömür, Adana'ya ulaşan pamuk ve Çetinkaya'ya ulaşan demir olarak adlandırılmaktadır
6. Üretim ve tüketim merkezleri ile yani limanlar ile ard bölgeler arası ilişkileri kurmak
7. Samsun Kalın demiryolu ve Irmak - Zonguldak demiryolu hatları ile demiryoluna ulaşan limanlar 6'dan 8'e yükseltilmiştir. Samsun ve Zonguldak hatları ile İç ve Doğu Anadolu'nun deniz bağlantısı pekiştirilmiştir
8. Ekonomik gelişmenin ülke düzeyinde yayılmasını sağlamak ve özellikle az gelişmiş bölgelere ulaşmak
9. 1927'de Kayseri, 1930'da Sivas, 1931'de Malatya, 1933'te Niğde, 1934 Elazığ, 1935 Diyarbakır, 1939'da Erzurum demiryolu ağına bağlanmıştır
10. 1940 - 1960yılları arası demiryolları açısından "Durgunluk Dönemi"dir. Gerçekten de İsmet İnönü dönemindeki ekonomik kıtlığa, imkânsızlıklara rağmen, demiryolu yapımı II. Dünya Savaşı'na kadar sürdürülmüştür. 1940'tan sonra ise savaş nedeniyle yavaşlamıştır. 1923 1960 yılları arasında yapılan 3.578 kilometre (2.223 mi) uzunluğundaki demiryolu hatlarının 3.208 kilometre (1.993 mi)'lik kısmı, 1940 yılına kadar tamamlanmış olanlardır. Bu dönemde kurum Ulaştırma Bakanlığı'na bağlanarak 29 Temmuz 1953'te Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) adını almıştır. Kurumun statüsü ise İktisadî Devlet Teşekkülü haline getirilmiştir. 1955'te ise ülkedeki ilk elektrikli tren hattı olan B1 (Sirkeci - Halkalı) Banliyö Treni hattı açılmıştır
11. Kurtuluş Savaşı’ndan sonra tüm olanaksızlıklar içinde yılda ortalama 240 kilometre (150 mi) uzunluğunda demiryolu hattı inşa edilirken, 1960 yılından sonra gelişen teknoloji ve maddi olanaklara rağmen yılda sadece ortalama 39 kilometre (24 mi) uzunluğunda demiryolu inşa edilebilmiştir. Bu tarihlerde demiryollarının geri plana atılmasının temel sebebi devletin

1. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları, 2.336 kilometre (1.452 mi) uzunluğundaki kısmı elektrikli olmak üzere toplam 10.984 kilometre (6.825 mi) uzunluğunda bir ağa sahiptir. Haziran 2016 itibarıyla 8.334 kilometre (5.179 mi) konvansiyonel ve 593 kilometre (368 mi) yüksek hızlı demiryolu hattı bulunmaktadır. Ülkede standart hat açıklığı (1,435 mm) kullanılmaktadır
2. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 2023 yılına kadar 2.000 kilometre (1.200 mi)'lik konvansiyonel ve 5.000 kilometre (3.100 mi)'lik yüksek hızlı demiryolu inşa etmeyi planlamaktadır
3. Anahat
4. Elektrikli
5. 19230
6. 19250
7. 19300
8. 19400
9. 19500
10. 19600
11. 19700
12. 1980392
13. 1990603
14. 20001.752
15. 20051.920
16. 20101.919
17. 20152.239
18. 20202.981
19. Elektrikli 5.828 kilometre (3.621 mi)
20. Sinyalli 6.828 kilometre (4.243 mi)
21. İki, üç ve dört yollu ana hatlar 1.346 kilometre (836 mi)
22. 594 kilometre (369 mi) uzunluğundaki yüksek hızlı demiryolu ana hattının tamamı çift hat, elektrikli ve sinyalli olarak inşa edilmiştir. Bu şekilde yüksek hızlı demiryolu hattının toplam uzunluğu 1.184 kilometre (736 mi) etmektedir. (10 kilometre (6,2 mi) müselles yolu)
23. a Konvansiyonel Elektrikli ve sinyalli olanlar dahil bütün konvansiyonel demiryollarını
24. Elektrikli Elektrikli trenlerin çalışmasına uygun hale getirilmiş konvansiyonel demiryollarını
25. Sinyalli Hat trafiğini düzenlemek için sinyalli hale getirilmiş konvansiyonel demiryollarını kapsar. Sinyalli hatlar, tek hatlı yollarda dahi %100'e varan kapasite artışı sağlar
26. b Yüksek Hızlı Demiryolu Yüksek hızlı trenler için inşa edilen yüksek hızlı demiryollarıdır. Elektrikli ve sinyalli olarak inşa edilmektedirler
27. c Toplam Bütün demiryollarının toplam uzunluğu
28. d Çift hat yollar 2 ile çarpılarak uzunluk hesaplanmıştır
29. A Osmanlı döneminde hizmete giren demiryolu hatları toplamda 8.619 kilometre (5.356 mi) uzunluğundadır. Ancak bu hatların 4.559 kilometre (2.833 mi) uzunluğundaki kısmı yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti sınırlarında kalmıştır. Bu hatlardan 2.282 kilometre (1.418 mi)'si standart ve ~41,800 kilometre (25,973 mi)'si dar açıklıklı olan kısmı yabancı sermayeli şirketlere, 2.207 kilometre (1.371 mi)'si standart ve ~80 kilometre (50 mi)'si dar açıklıklı olan kısmı ise devlet sermayeli şirketlere aittir
30. B 1.378 kilometre (856 mi) Cumhuriyet döneminin ilk devlet demiryolu şirketi olan yabancı ortaklı Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu - Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi'ne ait olan uzunluktur. Bu şirket 1927'de tamamen devletleştirilerek Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi adını almıştır. Şirket ilerleyen yıllarda mevcut demiryolu hatlarını devletleştirerek ve yeni hatlar inşa ederek ağını genişletmiştir
31. C 1929'da 68,382 kilometre (42,491 mi) uzunluğundaki standart açıklıklı çift hat Mersin Tarsus - Adana demiryolu (MTA) Şirketi devletleştirilmiştir
32. D 1931'de 41,800 kilometre (25,973 mi) uzunluğundaki dar açıklıklı tek hat Mudanya Bursa Demiryolu satın alındı. 1948'