Türkçe ağızları

Bir ülkede konuşulan ağızlardan birinin yazılı anlatımlar için kabul edilmiş biçimidir. Ölçünlü dil ya da standart dil olarak da belirtilir. Türkiye Türkçesinin genel kabul görmüş ve yazı dili olmuş ağzı, İstanbul ağzıdır. İstanbul ağzının Rumeli ağızlarından biri olması dolayısıyla yazı dili bir Rumeli ağzından gelişmiştir.

Konuşma dili, günlük yaşamda kullanılan ve yazı dilinden az çok ayrılmış bulunan dil, günlük konuşmadır. Dünya üzerindeki hemen her dilde "konuşma dili - yazı dili" özellikleri bulunur. Bir dilde yazılış ile okunuş birbirinden az ya da çok farklı olabilir.

Türkiye Türkçesi, tarihî Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında günümüzde konuşulmaya devam eden Türk ağızları bakımından bazı gruplara ayrılır.

Türkiye Türkçesi, Osmanlı Türkçesinden devraldığı coğrafyada, bugünkü yayılım ve özellikleri ile yaşamını sürdürmektedir. Bu dilin coğrafyası batıdan doğuya doğru Rumeli, Ege Adaları, Anadolu, Kıbrıs, Suriye ve Irak topraklarının tamamı şeklinde belirtilebilir. Söz konusu coğrafi alan, doğu sınırında yer alan bir diğer Türk yazı dili olan Azerbaycan Türkçesi sahası ile sınırdaştır. Doğu sınırının kuzeyinde Karadeniz'in doğu kıyılarında ise Kafkaslar’ın batı sahası, Türkiye Türkçesi coğrafyasının kuzeydoğu sınırlarını oluşturur. Burada sayılan bu coğrafya sahasının bazı kısımlarıyla ilgili (özellikle doğu sınırları) ayrıntılı çalışma henüz olmadığı için, coğrafi sınırlar daha genel bir şekilde belirtilmiştir.

Ağızlarının sınıflandırması üzerine temel kaynak sayılabilecek “Anadolu Ağızlarının Sınıflandırması” adlı eser, adından da anlaşılacağı üzere, Anadolu ağızlarının sınıflandırmasını içerir. Dolayısıyla bu eser ile Türkiye Türkçesi coğrafyası içindeki en büyük ve nüfusça en yoğun bölge olan Anadolu, ağızlar bakımından sınıflandırılmıştır. Kuzey, batı ve güneybatı yönleri denizlerle doğal sınıra sahip olan “Anadolu”nun güneydoğu ve doğu sınırları için, Türkiye Cumhuriyeti devlet sınırları kabul edilmiştir. Anadolu dışında kalan Türkiye Türkçesi ağız bölgelerinden biri olan Rumeli ağızlarının sınıflandırması da yapılmıştır; doğu ve batı. Batı Rumeli ağızları bölgesi sınırları, Gyula Németh’in “Bulgaristan Türk Ağızlarının Sınıflandırılması Üzerine” adlı makalesinde belirtilmiş ve Rumeli ağızlarına ilişkin sonraki yayınlarda da genelde bu sınırlar kullanılmıştır. Ağız bölgelerinin birbirinden ayrılan özelliklerini gösteren, örnekler veren ağız çalışmaları yapılmıştır. Çeşitli bölge çalışmaları ve Rumeli'deki bir alt grubu anlatan ağız çalışmaları yapılmıştır. Türkiye Türkçesi coğrafyasındaki üç bölge yön sırasıyla Rumeli, Anadolu ve Kıbrıs'tır. Sözü edilen üç saha, toplu olarak pek belirtilmese de, haklarında yapılan dil çalışmalarından görüldüğü gibi, Türkiye Türkçesi sahası içinde incelenmiştir. Belirtilen bölgeler, Osmanlı İmparatorluğu'nun tarihî coğrafyası içindedir. Türkiye Türkçesi de zaten Osmanlı Türkçesinin yakın dönemde başlayıp günümüze gelen devamı olduğuna göre, bu durum son derece doğaldır. Tarihî Osmanlı İmparatorluğu topraklarının yayılım alanı, tarihî süreçte değişse de hep büyük bir alan kaplamıştır. Aidiyeti değişkenlik göstermiş olan sınır bölgeleri dışında, yüzlerce yıl Osmanlı idaresinde olan bölgeler, Türkiye Türkçesinin bugünkü sahasıdır. Tabii, tarihî dönemdeki nüfus durumları ile bugünküler aynı değil. Türkçe, bazı bölgelerde nüfusunu korusa veya arttırsa da, büyük sayılabilecek bazı bölgelerde de düşüş yönünde nüfus değişikliği yaşamıştır. Türkçe konuşanı kalmayan kısımlar da olmuştur. Çağdaş Türkiye Türkçesi sahası da, bütün bu değişikliklere paralel olarak kurgulanmıştır.

1. Türkiye Türkçesinin kollarından Anadolu kolu ana ağız grupları bakımından Doğu Grubu, Kuzeydoğu Grubu ve Batı Grubu olarak üçe ayrılır. Prof. Dr. Leylâ Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması adlı çalışması Anadolu ağızları üzerine yapılmış en geniş akademik çalışmadır
2. Anadolu ağız bölgesi, Türkiye’nin Anadolu topraklarını içerir. İlk aşamada sınır bu şekilde belirtilmiş ve incelenmiştir
3. Anadolu'da özellikle Karadeniz Bölgesi, Güneydoğu Bölgesi ve de Ege Bölgesi'nde ağız farklılıkları vardır. Ancak bu ağızlar, küçük yaşlardan itibaren eğitimde yazı dilinin kullanımı, basın-yayın gibi bazı sebeplerle yavaş yavaş kaybolmaktadır
4. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da konuşulan Türk ağızları — özellikle Erzurum, Elazığ, Erzincan, Kars, Iğdır, Van, Diyarbakır ve Urfa gibi illerde — Oğuz Türkçesinin içinde özgün bir lehçe alanı oluşturur. Bu ağızlar genellikle Anadolu ağızları içinde sınıflansa da, birçok özelliğiyle Azerbaycan Türkçesi’ne (özellikle Güney Azericesine) daha yakın bir konumda yer alır. Bu nedenle bazı akademisyenler bu bölge Türkçesini “Azeroid” ya da “Acemî Türkçesi” gibi tanımlamalarla anmaktadır
5. Bu bölgelerin dilsel farklılığı, 14.-15. yüzyıllarda bölgeye hâkim olan Türkmen konfederasyonlarına — özellikle Karakoyunlu, Akkoyunlu ve ardından gelen Safevîlere — dayanır. Bu devletlerin resmi dili, Doğu Oğuz kökenli, erken dönem Azerbaycan Türkçesi idi ve yoğun biçimde Farsça etkiler barındırıyordu. Bu dil ve kültür, Anadolu'ya yayılan Kızılbaş-Alevî topluluklar tarafından dini kimlikleriyle birlikte taşındı ve korunmaya devam etti
6. Güneydoğu Anadolu, benzer bir dile sahip olsa da daha karmaşık ve çok katmanlı bir yapıya sahiptir. 1514 Çaldıran Savaşı'ndan sonra Safevî yanlısı Kızılbaş-Alevî topluluklar, Osmanlılarca Diyarbakır, Urfa, Mardin gibi bölgelere yerleştirildi ya da buraya göç etti. Bu topluluklar, beraberlerinde Azeroid/Acemî bir Türkçe getirdiler. Ancak bu bölgelere Batı Anadolu'dan göç eden diğer Türkmen topluluklar da karışınca, ortaya iki katmanlı bir yapı çıktı:
7. Kızılbaş kökenli Azeri-tarzı lehçeler
8. ve daha Anadolu-Türkçesine yakın ağızlar
9. Bugün bile bazı Alevî Türkmen köylerinde, hâlâ şu özellikleri taşıyan bir Türkçe duyulur Azericeye yakın tonlama ve aksan“-mışdı” gibi Azeri fiil ekleri, “dədə, bala, ənə” gibi Azeri kelimeler, ezgisel, yükselen bir konuşma melodisi
10. Kızılbaş kökenli Azeri-tarzı lehçeler
11. ve daha Anadolu-Türkçesine yakın ağızlar
12. Bugün bile bazı Alevî Türkmen köylerinde, hâlâ şu özellikleri taşıyan bir Türkçe duyulur Azericeye yakın tonlama ve aksan“-mışdı” gibi Azeri fiil ekleri, “dədə, bala, ənə” gibi Azeri kelimeler, ezgisel, yükselen bir konuşma melodisi
13. Anadolu ağızlarının Doğu Grubu içinde yer alan yerler ve bunların alt gruplar şunlardır:
14. 1. Grup Ağrı, Van, Muş, Bitlis, Bingöl, Siirt, Diyarbakır, Mardin, Hakkâri, Şanlıurfa (Birecik, Halfeti hariç), Palu, Karakoçan ağızları
15. 2. Grup Kars, Erzurum, Aşkale, Ovacık, Narman, Pasinler, Horasan, Hınıs, Tekman, Karayazı, Erzin

1. Türkiye Türkçesinin kollarından Rumeli kolu ana ağız grupları bakımından Doğu Rumeli ve Batı Rumeli olarak ikiye ayrılır
2. Batı Rumeli kolunun özellikleri Gyula Németh'in “Bulgaristan Türk Ağızlarının Sınıflandırılması Üzerine” adlı makalesinde, 8 maddede gösterilmiştir. Sonrasında birçok çalışmada da bu madde açıklaması benimsenmiş, uygulanmıştır. Batı Rumeli sahasının coğrafi sınırları Bulgaristan’da Tuna’nın hemen güneyindeki Lom’dan doğuya doğru Vraça, Sofya, Samokov’dan doğuya doğru ilerleyip Köstendil’e uzanır. Ayrıca Makedonya, Arnavutluk, Bosna-Hersek ve Sırbistan’da Adakale’yi uç olarak kapsar. Kosova da Batı Rumeli Türkçesinin içinde yer alır
3. Batı Rumeli’nin doğusunda kalan bütün alandır. Bulgaristan’da Lom, Vraça, Sofya, Samokov ve Köstendil şehirlerinin doğusundan itibaren ülkenin tamamı, Yunanistan, Makedonya’nın güney kesimleri ve Türkiye’nin Trakya’sı (Doğu Trakya) bu sahanın içindedir
4. Doğu Rumeli, Deliorman ve Batı Trakya yazı diline yakındır
5. Batı Rumeli’de (mesela Makedonya ve Kosova'da) arkaik, eski özellikler görülür beg ‘bey’, dügün ‘düğün’, yagmur ‘yağmur’