Anadolu ağızları

Türkiye Türkçesi, tarihî Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında günümüzde konuşulmaya devam eden Türk ağızları bakımından bazı gruplara ayrılır. Söz konusu gruplandırma için Anadolu ve Rumeli ağız bölgelerinden söz edilir.

Türkiye Türkçesinin kollarından Anadolu kolu ana ağız grupları bakımından Doğu Grubu, Kuzeydoğu Grubu ve Batı Grubu olarak üçe ayrılır. Prof. Dr. Leylâ Karahan'ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması adlı çalışması Anadolu ağızları üzerine yapılmış akademik bir çalışmadır.

Anadolu ağız bölgesi, Türkiye'nin Anadolu topraklarını içerir. İlk aşamada sınır bu şekilde belirtilmiş ve incelenmiştir.

Anadolu'da özellikle Karadeniz Bölgesi, Güneydoğu Bölgesi ve de Ege Bölgesi'nde ağız farklılıkları vardır. Ancak bu ağızlar, küçük yaşlardan itibaren eğitimde yazı dilinin kullanımı, basın-yayın gibi bazı sebeplerle yavaş yavaş kaybolmaktadır.

1. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da konuşulan Türk ağızları, özellikle Erzurum, Elazığ, Erzincan, Kars, Iğdır, Van, Diyarbakır ve Urfa gibi illerde, Oğuz Türkçesinin içinde özgün bir lehçe alanı oluşturur. Bu ağızlar genellikle Anadolu ağızları içinde sınıflansa da, birçok özelliğiyle Azerbaycan Türkçesi'nin etki alanında yer alır
2. Bu bölgelerin dilsel farklılığı, 14.-15. yüzyıllarda bölgeye hâkim olan Türkmen konfederasyonlarına, özellikle Karakoyunlu, Akkoyunlu ve ardından gelen Safevîlere, dayanır. Bu devletlerin resmi dili, Doğu Oğuz kökenli, erken dönem Azerbaycan Türkçesi idi ve yoğun biçimde Farsça etkiler barındırıyordu. Bu dil ve kültür, Anadolu'ya yayılan Kızılbaş-Alevî topluluklar tarafından dini kimlikleriyle birlikte taşındı ve korunmaya devam etti
3. Anadolu ağızlarının Doğu Grubu içinde yer alan yerler ve bunların alt gruplar şunlardır:
4. 1. Grup Ağrı, Van, Muş, Bitlis, Bingöl, Siirt, Diyarbakır, Mardin, Hakkâri, Şanlıurfa (Birecik, Halfeti hariç), Palu, Karakoçan ağızları
5. 2. Grup Kars, Erzurum, Aşkale, Ovacık, Narman, Pasinler, Horasan, Hınıs, Tekman, Karayazı, Erzincan, Tercan, Çayırlı, Kemah, Refahiye, Gümüşhane ağızları
6. 3. Grup Ardahan, Posof, Şavşat (Meydancık dışında), Yusufeli,Oltu, Tortum, Olur, Şenkaya, İspir ağızları
7. 4. Grup Kemaliye, İliç (Erzincan), Elazığ, Keban, Baskil, Ağın, Sivrice, Harput, Tunceli ağızları

Anadolu ağızlarının Kuzeydoğu Grubu içinde yer alan yerler ve bunların alt gruplar şunlardır:

1. Grup: Trabzon, Rize, Kalkandere, İkizdere, Gündoğdu, Büyükköy ağızları.

2. Grup: Çayeli, Çamlıhemşin, Pazar, Ardeşen, Fındıklı ağızları

3. Grup: Arhavi, Hopa, Borçka, Kemalpaşa, Muratlı, Ortacalar, Göktaş, Artvin, Ardanuç, Camili, Meydancık, Ortaköy ağızları.