Rıza Nur

30 Ağustos 1879 tarihinde Sinop'ta doğdu. Zor bir çocukluk geçirdi. İlköğrenimini Sinop'ta yaptıktan sonra İstanbul'a gelerek Soğukçeşme Askeri Rüştiyesi'ne girdi. Sonra Tıbbiye İdadisi'ni (Tıp Lisesi) ve Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'yi (Askerî Tıp Okulu) tabip yüzbaşı olarak bitirdi. 1901 yılında Gülhane Seririyatında staj yaparken çalışkanlığı ile Alman hocaların ilgisini çekti ve orada asistan oldu. Önce Prof. Dr. Deike Paşa'nın yanında çalıştı, sonra cerrahî kısmına geçti. Prof. Dr. Wietin Paşa'nın yanında çalışarak operatör oldu. Bu arada fennî sünnet usul ve aletlerini anlatan özgün bir kitap yazdı. Önce padişaha sunulan kitap, daha sonra neşredildi ve Prof. Wieting tarafından bir kısmı Almanca'ya tercüme edildi.

1903 yılında Rumeli Zibefçe gümrük kapısına bakteriyolog olarak atandı. 1905 yılında Gülhane'ye yardımcı öğretmen, 1907 yılında da Askerî Tıbbiye'ye cerrahî hocası oldu.

II. Meşrutiyet'in ilanından sonra yapılan seçimlerde Sinop'tan milletvekili seçilerek Meclise girdi. İttihatçılara yönelik ağır muhalefeti sebebiyle profesörlük yaptığı Askerî Tıbbiye'deki görevinden alındı. Daha sonra binbaşı rütbeleri de söküldü. Eleştirilerini keskin bir dille sürdürmesi üzerine üç ay hapis yattı ve Bekirağa Bölüğü'nde idamını beklerken Cemal Paşa'nın emriyle sürgüne gönderildi. 8 yıllık sürgünden sonra ancak Mütareke döneminde İstanbul'a dönebildi. 1920 yılına kadar kaldığı Mısır'da Cemiyet-i Hafiye ve Türkiye'nin Tarik-i Selâmeti (Türkiye'nin Kurtuluş Yolu) adlı eserlerini kaleme aldı. Balkan Savaşı'na da katıldığı bilgisi yer almaktadır.

Atatürk Nutuk'ta Rıza Nur'un Arnavutları Osmanlı Devleti'ne karşı isyana teşvik ettiğini iddia etmiştir. Rıza Nur bu iddiayı Hayatım ve Hatıratım'da ele almıştır ancak Arnavutları İttihat ve Terakki yönetimini devirmeleri için isyan ettirdiğini yazmıştır.

TBMM 1. Dönem ve 2. Dönem'de Sinop milletvekili olarak yer aldı. Maarif Vekilliği yaptı. 1920 yılında Sovyetler Birliği ile dostluk ve yardım antlaşması yapmak üzere Moskova'ya gönderilen heyete delege olarak katıldı. Çiçerin ve Josef Stalin ile görüştü. TBMM hükûmeti adına Moskova Antlaşması'nı Ali Fuat Cebesoy ve Yusuf Kemal Tengirşenk ile birlikte imzaladı. Cumhuriyet'in ilanına kadar bütün hükûmetlerde sıhhiye vekili olarak görev aldı. Sakarya Meydan Muharebesi'ne doktor olarak fiilen katıldı. Lozan Konferansı'na ikinci delege olarak katıldı. 2. dönemde yeniden Sinop milletvekili olarak Mecliste yer aldı. 14 cilt tutan Türk Tarihi'ni bu sıralarda yazdı. 1926 yılında Sinop'ta bir kütüphane kurarak gelir kaynakları ile birlikte kamuya vakfetti.

Atatürk ile arası açıldı. Milletvekili olduğu halde, İzmir Suikastı'na karışanların idam edilmeleri ve bunların kendisi gibi muhalif kimseler olmaları sebebiyle yurdu terk etti. 1926 yılında kitabında belirttiği bu gibi kuşku ve korkular nedeniyle Fransa'ya gitti ve Paris'e yerleşti. Mehmet Cavit Bey ve diğer suikastçı olduğu iddia edilenlerin, politik karşıtı olduklarından dolayı şahsen sevmemesine rağmen, onların komploda yer almadıklarını, dolayısıyla haksız yere öldürüldüklerini savundu. Atatürk'ün alkolizmi iddiası hakkında geniş ölçüde yazdı. Atatürk ve yeni rejimin aleyhinde yazdıkları ona saltanatçı ve İslamcı tarih revizyonistleri arasında popülerlik kazandırdı.

Daha sonra Fransa'dan Mısır'a geçti. İskenderiye'de bu kez 12 yıl süren bir gurbet dönemi yaşadı. Bu arada Türkbilik Revüsü adlı yıllık bir Türkoloji dergisini yayımladı. Leiden'de toplanan Şarkiyatçılar Kongresi'nde Reşit Saffet'le birlikte Türkiye'yi temsil etti. Öğrenciliğinden beri hayranı olduğu Namık Kemal üzerine 720 sayfalık bir inceleme yazdı. 1934 yılında Soyadı Kanunu'nun çıkmasından sonra "Nur" soyadını aldı.

1938 yılında, Atatürk'ün ölümünden sonra Türkiye'ye döndü. Ölene kadar İstanbul, Taksim'de kiraladığı 3 odalı bir apartman dairesinde yaşadı. Burası aynı zamanda Tanrıdağ dergisinin de idarehanesi oldu. 8 Eylül 1942 tarihinde İstanbul'da öldü. Mezarı Merkezefendi Mezarlığı'nda bulunmaktadır.

Hayat ve Hatıratım olarak bilinen 4 ciltlik kitabın ilk iki cildinde kendi hayatını ve hatıralarını, ikincisinde İnönü ile ilgili anılarını, son cildinde ise Atatürk ile ilgili anılarını anlatır. Bu kitabında her ikisine de ağır ithamlar mevcuttur. Anılarında İnönü'nün Kürt, Abdülhalik Renda'nın Arnavut, Rauf Orbay'ın ise Kafkasya kökenli olduğunu iddia etti. Atatürk'ün ise I. Dünya Savaşı'nda hızla yükseldiği Çanakkale Cephesi'nden beri Almanlarla iş birliği yaptığını öne sürdü.

Anılarını 1935 yılında, British Museum'a, 1960 yılına kadar yayımlanmamak kaydıyla gönderir. Altındağ Yayınları tarafından mikrofilm olarak getirilen Hayat ve Hatıratım'ın ilk iki cildi, 1967 yılında Kadir Mısıroğlu tarafından tek cilt olarak ve sansürlü bir şekilde yayımlanmış olmasına rağmen 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun kapsamında 1968 yılında Türkiye'de yasaklanmış ve toplatılmıştır. Bunun üzerine, yayınevi son iki cildi aynı yıl içinde ayrı ayrı ciltler halinde sansürsüz bir şekilde yayımlanmış, ancak bu ciltler de toplatılmıştır. 1982 yılında ilk üç cilt sansürlü bir şekilde tekrar piyasaya sürülmüştür. Kitabın orijinali ve sansürsüz baskısı Türkiye Cumhuriyeti'nde yasaklanmıştır.

Karısından nefretle bahseden Rıza Nur, karısının bir morfin bağımlısı olduğunu ve karısıyla sıklıkla kafa-göz kavga ettiğini anlatmaktadır. Kadınları hastalıklı varlıklar ve zayıf yaratıklar olarak tanımlamaktadır.

Nur, kitapta, Atatürk Devrimleri'nin parçaları olan cumhuriyetin ilanı ve laik devlet düzeninin kabulü gibi fikirlerin kendisine ait olduğunu belirtmiş ancak cumhuriyetin diktatörlüğe evrildiğini görünce Atatürk'ü eleştirmiştir.

• Kitapta, başta Atatürk olmak üzere İsmet İnönü, Refik Saydam, Rauf Orbay vb. kişiler hakaretlerle yerden yere vurulmuştur.
• Saydam'ın tecavüzcü olduğu, her iki cinse de tecavüz ettiği, tecavüz ettiği öğrencileri sürgüne yolladığı iddia edilmektedir. Nur, kitabın ilerleyen sayfasında, teyzesinin kızına tecavüz etmeye kalkıştığını ve bunu nasıl gerçekleştiremediğini anlatmaktadır.
• Orbay'ı Lozan Antlaşması'na gitmemesi için Atatürk'e karşı kötülemiş, "Bir Türk'ün görüşmelere gitmesi daha sıhhatlidir," diyerek İnönü'yü göndertmiş fakat aldığı kararlardan sonra İnönü hakkında, "Bir azgının kovulup yerine Bitlisli bir Kürt geçmesine vesile olduğumu öğrendikten sonra kalbime inme indi," yazmıştır.
• Nur, Atatürk'ün, Vedad Uşaklıgil ile cinsel ilişkiye girdiği, Latife Hanım tarafından cinsel ilişkideyken yakalandığı ve Latife Hanım'ın, yeğeni Vedad Uşaklıgil'i oradan oraya sürerek en sonunda öldürttüğünü iddia etmektedir.

Lozan, Türk zaferinin bedeli değildir. Eksiktir, noksandır, kusurludur. Oluk gibi akan Türk kanı ve zafere bağlanan Türk ümidinin karşılığı olmamıştır. İsmet'e beş on defa söyledim: "Bu muahedeyi yaptık. Bunda türlü gayeler vardır. Muahedenin tatbikatının bu gayelere doğru fiilen yürütülebilmesi için "muahedenin tatbikatı komisyonu" diye bir komisyon yap. Bir de bu gayeleri gizli olarak yazalım, bu komisyona ver. Başvekil idi, yapardı, yapmadı. Halbuki bir yıl sonra Yunanistan buna benzer bir heyet yaptı.

Nur ayrıca, Lozan'daki heyetle birlikte iken Atatürk ve İnönü arasında -kendisi de heyette olduğu halde içeriğini bilmediği- çok gizli telgraf yazışmaları olduğunu, bunların Türkiye'nin Lozan'daki bazı "önemli kayıplarını" ve Lozan'ın "gizli kalmış yönlerini" de açıklayabileceğini öne sürdü fakat iddialarını ispatlayamadı.

Kadir Mısıroğlu bu kitabı "tarihî belge" olarak görerek kitabın çevirisini yapmış, Türkiye'de tekrar yayımlanmasını sağlamış ve birçok konuşmasında Atatürk ve cumhuriyeti kötülemek için bunu kullanmıştır. Mısıroğlu'nun aksine İlber Ortaylı bu kitabın hiçbir şekilde tarihsel bir belge değeri taşımadığını, Rıza Nur'un etrafta kadınlardan duyduğu dedikodularla yazdığı bir kitap olduğunu söylemiştir. Benzer şekilde tarih araştırmacıları da kitabın tarihi gerçekleri çarpıtan yalan ve iftiralar üzerine kurulu olduğunu savunmakta; bununla beraber kitabın, cumhuriyet dönemi, Mustafa Kemal Atatürk ve devrimlerini kötülemek için kullanıldığını belirtmektedir. Ayrıca Rıza Nur'un kitapta Lozan Antlaşması hakkında yazdıkları, antlaşma tutanakları ile çelişmektedir.

Kitap, iddialara göre ölmeden önce Rıza Nur tarafından British Museum'a 1960 yılında açılması şartıyla verilmiştir. Akademisyen Cavit Orhan Tütengil British Museum'da hatıratı bulmuş ve 1964 yılında Dr. Rıza Nur Üzerine adlı bir eser yazmıştır. Tütengil, eserin 1935 yılında bağışlandığını ancak bağışlama tarihinden sonraki bir tarihi içeren vasiyetnamesinin de eser içerisinde yer aldığını belirtmiştir. Rıza Nur'a ait olarak piyasada bulunan eserler bu kaynağa dayanmaktadır.

Fransa'da bulunan bir diğer kopyası ise İngiltere'deki nüshasından farklılıklar barındırmaktadır. Rıza Nur'un 1942 yılında ölmüş olmasına rağmen kitabın Fransa Millî Kütüphanesi'ne 1949 yılında ismi bilinmeyen birisi tarafından teslim edilmesi şüpheli bulunmasına rağmen kitabın noter veya avukat tarafından teslim edilebileceği düşünülmektedir.

Rıza Nur'un kitaplarının bir diğer kopyası da Leiden Üniversitesi Kütüphanesine gönderilmiş ve Haziran 1935 yılında Or. 6694 numarasıyla mühürlenmiş ve kitaplar 16 Ocak 1960 tarihinde açılmıştır.

Rıza Nur'un ajan olabileceği ve kitabın istihbarat örgütleri tarafından yazılarak Rıza Nur adıyla ortaya konulduğunu iddia edenler bulunmaktadır.

1. KİTAP Mangal Yürekli Adam Topal Osman Rıza Nur Mangal Yürekli Adam Topal Osman
2. 1909 Yeni Usulü Hitan (sünnet) ve Yeni Kıskaç Rıza Nur Yeni Usulü Hitan (sünnet) ve Yeni Kıskaç 1909
3. 1910 Fenni Cerrahi Ortopedi Rıza Nur Fenni Cerrahi Ortopedi 1910
4. 1919 Gurbet Dağarcığı Rıza Nur Gurbet Dağarcığı 1919
5. KİTAP Cemiyet-i Hafiye Rıza Nur Cemiyet-i Hafiye İşaret Yayınları
6. KİTAP Türkiye'nin Tarik-i Selameti Rıza Nur Türkiye'nin Tarik-i Selameti
7. KİTAP Türklük Duası Rıza Nur Türklük Duası
8. 1919 Hürriyet ve İtilaf nasıl doğdu nasıl öldü? Rıza Nur Hürriyet ve İtilaf nasıl doğdu nasıl öldü? 1919
9. 1926 Türk Tarihi Rıza Nur Türk Tarihi 1926
10. KİTAP Moskova-Sakarya Hatıraları Rıza Nur Moskova-Sakarya Hatıraları Boğaziçi Yayınları
11. KİTAP Lozan Hatıraları Rıza Nur Lozan Hatıraları Boğaziçi Yayınları
12. 1928 Oğuzname destan denemesi Rıza Nur Oğuzname destan denemesi 1928
13. 1936 Namık Kemal Rıza Nur Namık Kemal 1936
14. KİTAP Hücumlara Cevaplar (polemik) Rıza Nur Hücumlara Cevaplar (polemik)
15. KİTAP Türk Bilik (dergi) Rıza Nur Türk Bilik (dergi)
16. KİTAP Tanrıdağ (dergi) Rıza Nur Tanrıdağ (dergi)
17. 1968 Hayat ve Hatıratım Rıza Nur Hayat ve Hatıratım 1968
18. 2022 Uğuz Kağan Destanı Rıza Nur Uğuz Kağan Destanı 2022
19. 2021 Türk Şiirbiligi Rıza Nur Türk Şiirbiligi 2021
20. 1930 İnsan Teşrih, Fizioloji, Hıfzısıhhat Rıza Nur İnsan Teşrih, Fizioloji, Hıfzısıhhat 1930
21. KİTAP Fenn-i Hitan Rıza Nur Fenn-i Hitan
22. KİTAP Serbin Verem Kâzib-i İltihabisi Rıza Nur Serbin Verem Kâzib-i İltihabisi
23. KİTAP Cerh-ı Unük Rıza Nur Cerh-ı Unük
24. KİTAP Hitan Ve Emrazı Zühreviye Rıza Nur Hitan Ve Emrazı Zühreviye
25. KİTAP Hitanın Hiss-i Tenasülî Üzerine Te'siri Rıza Nur Hitanın Hiss-i Tenasülî Üzerine Te'siri
26. KİTAP Sünnetçiler ve Doktorlar Rıza Nur Sünnetçiler ve Doktorlar
27. 1905 Sıhhî, Tıbbî Makaleler Rıza Nur Sıhhî, Tıbbî Makaleler 1905
28. KİTAP Belsoğukluğu ve Firengiye Yakalanmamak Çaresi Rıza Nur Belsoğukluğu ve Firengiye Yakalanmamak Çaresi
29. KİTAP Sun'î Nebat ve Hayatın Hıkemî Esasları Rıza Nur Sun'î Nebat ve Hayatın Hıkemî Esasları
30. KİTAP Serveti Şahane ve Hakk-ı Millet Rıza Nur Serveti Şahane ve Hakk-ı Millet
31. KİTAP Meclisi Mebusanda Fırkalar Meselesi Rıza Nur Meclisi Mebusanda Fırkalar Meselesi
32. KİTAP Tıbbiyeti Hafiye Rıza Nur Tıbbiyeti Hafiye
33. KİTAP Samson ile Dalile Rıza Nur Samson ile Dalile
34. KİTAP Janet'in Düğünü Rıza Nur Janet'in Düğünü
35. KİTAP Türkiye'nin Sıhhî İçtimaî Coğrafyası Rıza Nur Türkiye'nin Sıhhî İçtimaî Coğrafyası
36. KİTAP Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletine Rapor Rıza Nur Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletine Rapor
37. KİTAP Şecere-i Türk Rıza Nur Şecere-i Türk
38. KİTAP Arap Şiirbiliği (El-arûz) Rıza Nur Arap Şiirbiliği (El-arûz)
39. KİTAP Zone Turque Etc Rıza Nur Zone Turque Etc
40. 1931 Réponse à un article de M Rıza Nur Réponse à un article de M 1931
41. KİTAP Şehnâme ve Firdevsi (Şehnâmenin Hulâsası) Rıza Nur Şehnâme ve Firdevsi (Şehnâmenin Hulâsası)
42. KİTAP Ermeni Tarihi Rıza Nur Ermeni Tarihi
43. KİTAP Türk Şiirinin Evülasyonu ve Analitik Tedkiki Rıza Nur Türk Şiirinin Evülasyonu ve Analitik Tedkiki
44. KİTAP Fransız Şiir Biliği Rıza Nur Fransız Şiir Biliği
45. KİTAP Faust Rıza Nur Faust
46. KİTAP Minyon Rıza Nur Minyon
47. KİTAP Lakme Rıza Nur Lakme
48. KİTAP Karmen Rıza Nur Karmen
49. KİTAP Özdemirle Dolun Rıza Nur Özdemirle Dolun
50. KİTAP Hekim Mail Efendi yahut Alafranga mı, Alaturka mı? Rıza Nur Hekim Mail Efendi yahut Alafranga mı, Alaturka mı?
51. KİTAP El-Eczaciyü-n-Nasıh (Usta Eczacı) Rıza Nur El-Eczaciyü-n-Nasıh (Usta Eczacı)
52. KİTAP Leblebici Horhor Rıza Nur Leblebici Horhor
53. KİTAP El-Eczaciyü-n-Nasıh Üzerine İzahat Rıza Nur El-Eczaciyü-n-Nasıh Üzerine İzahat
54. KİTAP Sinop'da Rıza Nur Kütüphanesi Rıza Nur Sinop'da Rıza Nur Kütüphanesi
55. KİTAP Paçi İli Ançi Rıza Nur Paçi İli Ançi
56. KİTAP Ebrece (muhtasar) Türk Tarihi Rıza Nur Ebrece (muhtasar) Türk Tarihi
57. KİTAP Ebrece (muhtasar) Türk Şiir Biliği Rıza Nur Ebrece (muhtasar) Türk Şiir Biliği
58. KİTAP İkibuçuk Asır Evvelki Türküler ve Notları Rıza Nur İkibuçuk Asır Evvelki Türküler ve Notları
59. KİTAP Şuküfe-ii Muhabbet Rıza Nur Şuküfe-ii Muhabbet
60. KİTAP Apoşka Na'tı Rıza Nur Apoşka Na'tı
61. KİTAP 1919'da Meclisi Mebusan İntihabı Sinop'da İntihap Dolaşması Rıza Nur 1919'da Meclisi Mebusan İntihabı Sinop'da İntihap Dolaşması
62. KİTAP Viyana Mektupları Rıza Nur Viyana Mektupları
63. KİTAP İkinci Murad Divanı Rıza Nur İkinci Murad Divanı
64. KİTAP Şiirlerim (Rıza Nur Divanı) Rıza Nur Şiirlerim (Rıza Nur Divanı)
65. KİTAP Şiir ve Nesir Bütün Eserlerim Hakkında Malumat Rıza Nur Şiir ve Nesir Bütün Eserlerim Hakkında Malumat

Künyeler Vikipedi maddesindeki eser listesinden ayrıştırıldı. Kapağı bulunamayan kitaplar künyesinden dizildi.