Molla Halil Siirdî

Molla Halil b. Molla Hüseyin b. Molla Hâlid es-Siirdî el-Hizanî, ilmi çalışmalarının büyük kısmını Siirt’te sürdürdüğünden “es-Si‘irdî” olarak tanınmıştır. Doğduğu yer ve yaşadığı bölgelere bağlı olarak “el-Hizânî” ve “el-Gulpikî” künyeleriyle de anılmıştır. Kürt bir âlim olması nedeniyle “el-Kurdî”, Şâfiî mezhebine mensubiyeti dolayısıyla “eş-Şâfiî” ve soyunun ikinci İslam Halifesi Ömer’e dayandığına inanıldığı için “el-Ömerî” nisbesiyle de bilinmektedir. Soyu, dedesi Molla Hâlid el-Külâtî aracılığıyla, Diyarbakır-Mardin hattındaki meşhur ziyaretgâhlardan Şeyh Musa ez-Zûlî'ye ve oradan ikinci İslam Halifesi Ömer’e dayandırılmaktadır. Molla Halil'in doğum ve vefat tarihleri konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı kaynaklar doğumunu hicri 1167, vefatını ise hicri 1259 (Miladi;1753-1754 / 1843) olarak belirtmektedir. Ancak yapılan araştırmalar, bu tarihlere dair bilgilerin genellikle dönemin araştırmacılarının birbirinden alıntı yapması sonucu şekillendiğini göstermektedir. Dolayısıyla, kesin tarih konusunda tam bir mutabakat bulunmamaktadır. Molla Halil'in doğum tarihiyle ilgili farklı görüşler bulunsa da torunlarından Şeyh Abdulkahhâr ez-Zokaydî (ö. 1906), onun 1164/1751 yılında doğduğunu belirtmektedir. Torununun aktardığı bu bilgi, en eski ve güvenilir kaynaklardan biri kabul edildiğinden, Molla Halil'in doğum yılı olarak 1751 tarihi olarak kabul görmüştür. Bitlis’in Hizan ilçesine bağlı Külpik (Süttaşı) köyünde dünyaya gelmiştir. İlk dini eğitimini, Şâfiî mezhebine mensup ve ilmiyle tanınan babası Hüseyin b. Hâlid’den almıştır. Rivayete göre, çocukluk yıllarında Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın duasına mazhar olmuştur.

Eğitim hayatını Doğu Anadolu’daki çeşitli medreselerde sürdüren Molla Halil, Hüseyin el-Karasevî, Yahyâ el-Mervezî ve İmâdiye müftüsü Molla Mahmud gibi âlimlerden icazet almıştır. 19. yüzyılın başlarında Hizan’daki Meydan Medresesi’nde müderrislik yapmış, on yıl boyunca burada ders verdikten sonra babasının isteği üzerine Siirt’e yerleşmiştir. Fahriye Medresesi’nde otuz yıl boyunca hocalık yapmış, ders kitapları telif etmiş ve kendi oğulları Mahmud, Abdullah ve Mustafa’nın da aralarında bulunduğu birçok âlim yetiştirmiştir.

Tasavvufa ilgi duyan Molla Halil, Kādirî tarikatına mensup Seyyid Ahmed er-Reşîdî’ye intisap etmiş, ancak zamanının büyük kısmını ilim ve tedrise ayırdığı için tarikat pratikleriyle derinlemesine ilgilenememiştir. Hayatının son dönemlerini Siirt’te geçirmiş ve 1843 yılında 96 yaşında Siirt’te vefat etmiştir. Naaşı, Siirt’in Ulus Mahallesi'nde bulunan Şeyh Süleyman Mezarlığı’na defnedilmiştir.

Molla Halil, ilim yolculuğuna Hizan, Bitlis, Siirt, Gevaş, Bahçesaray, Şirvan ve İmadiye’de eğitim alarak başlamıştır. Müderrislik hayatı ise İmadiye, Cizre ve Hizan’da devam etmiş, ancak en uzun süre ilim ve eğitim faaliyetlerini sürdürdüğü yer Siirt olmuştur. Molla Halil es-Si’irdî, küçük yaşlarda babası Molla Hüseyin’in yanında ilim tahsiline başladı. Babası, onun keskin zekâsını ve öğrenme yeteneğini fark edince, dönemin büyük âlimlerinden olan ve “Ma‘rifetnâme” adlı eseriyle tanınan Erzurumlu İbrahim Hakkı’ya götürdü. Rivayete göre, İbrahim Hakkı,kendisini görüp ona hayır duası ederek, “Allah sana bol ilim, salih amel ve uzun ömür nasip etsin!” temennisinde bulundu.

İlim yolculuğuna erken yaşta başlayan Molla Halil, bölgedeki birçok önemli âlimden ders aldı. Kur’ân-ı Kerîm’i ve tecvîd ilmini, babasının da hocası olan Karesuvî’den öğrenerek temel dinî eğitimini tamamladı. Bu süreçte aldığı eğitim, onun klasik

derinleşmesini sağladı ve ilerleyen yıllarda pek çok ilim dalında eserler vermesine zemin hazırladı.

Molla Halil es-Si’irdî, ilim tahsiline erken yaşlarda başlayarak çevre medreselerinde eğitim aldıktan sonra, bugün Kürdistan Bölgesel Yönetimi sınırları içinde bulunan Duhok’a bağlı İmâdiye’deki Kubbehân Medresesi’nde uzun süre öğrenimine devam etmiştir. Eğitim hayatı boyunca farklı coğrafyalarda önemli âlimlerden ders alarak ilmi birikimini geliştirmiştir.

Hizan’da Molla Abdurrahman el-Belâkî’den Şafiî mezhebi fıkhına dair "el-Envâr" ve Hâfız Şîrâzî’nin "Dîvân" adlı eserlerini okumuştur. Bitlis’te ise Molla Ramazan el-Hazvînî’den Sarf ilmi üzerine dersler almıştır. Siirt’e bağlı Tillo’da, aynı zamanda halasının eşi olan Molla Ahmed el-Hâfız’dan eğitim görmüş, Halenze köyünde ise Molla Mahmud’dan "Mesâbîh" adlı eseri okumuştur.

Bitlis’te başladığı sarf ilmi eğitimini Van’ın Gevaş kasabasında sürdürmüş, ardından Bahçesaray’da Molla Muhammed b. Ahmed el-Kevnâsî’den Beyrûstî’ye ait "Terkîb" adlı eserle birlikte "Şerhü’l-Muğnî" ve "Hüsamkâtî" kitaplarını okumuştur. Aldığı bu geniş çaplı eğitim, onun ilerleyen yıllarda pek çok alanda yetkin bir âlim olarak tanınmasını sağlamıştır.

Molla Halil es-Si’irdî’nin Kevnâsî’den kırâat ilmi aldığına dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Eğitimini sürdürmek üzere tekrar Bitlis’in Hizan ilçesine dönen Si’irdî, burada Molla Abdulhadi el-Arvasî’den mantık ilmi üzerine "Mukaddimât" adlı eseri okumuştur. Daha sonra Hoşap’a giderek Molla Hüseyin el-Hoşabî’den "Şerhü’ş-Şemsiyye" ve onun haşiyelerini tahsil etmiştir. Ardından Cizre’ye geçerek Şeyh Ferec’in yanında "Şerhu ‘Akâidi’n-Nesefî" ve şerhlerini okuduktan sonra tekrar Hoşap'a dönmüştür. Hoşap'ta Molla Hasan el-Pizenî, Molla Absüsselâm ve Molla İsmail'den "Muhtasaru’l-Me‘ânî" adlı eseri okumuş, ayrıca Molla Hasan'dan "Yûsuf ve Züleyha" adlı eseri tahsil etmiştir. Bu süreçte aldığı dersler, onun mantık, kelam ve edebiyat gibi alanlarda derinleşmesini sağlamış ve akademik kimliğinin temel taşlarını oluşturmuştur.

Molla Halil es-Si'irdî, bölgedeki medr

1. KİTAP Kitâb fi’t-Talâk ‘İnde’l-Ekrâd Molla Halil Siirdî Kitâb fi’t-Talâk ‘İnde’l-Ekrâd
2. KİTAP Tefsîru’l-Besmeleti’ş-Şerîfe Molla Halil Siirdî Tefsîru’l-Besmeleti’ş-Şerîfe
3. KİTAP Muhtasaru Şerhi’l-Emânî li’ş-Şâtibî limâ fîhi mine’r-Rumûzât ve Mebne’l-Me‘ânî Molla Halil Siirdî Muhtasaru Şerhi’l-Emânî li’ş-Şâtibî limâ fîhi mine’r-Rumûzât ve Mebne’l-Me‘ânî
4. KİTAP Mülahhasu’l-Kavâtı‘ ve'z-Zevâcir fîmâ Tekellemû ‘ale's-Sağâir ve'l-Kebâir Molla Halil Siirdî Mülahhasu’l-Kavâtı‘ ve'z-Zevâcir fîmâ Tekellemû ‘ale's-Sağâir ve'l-Kebâir
5. KİTAP Zübdetü mâ fî'l-Fetâva'l-Hadîsiyye fi'l-Ecvibe ve'l-İ‘sâi bi Nahvi'l-Fadl ve't-Tefdîl ve Ümûr Leyse li Ehad ‘Anha Ğinâ Molla Halil Siirdî Zübdetü mâ fî'l-Fetâva'l-Hadîsiyye fi'l-Ecvibe ve'l-İ‘sâi bi Nahvi'l-Fadl ve't-Tefdîl ve Ümûr Leyse li Ehad ‘Anha Ğinâ
6. KİTAP Usûlü Muğni'l-Lebîb el-Hâcc min Cem‘i Cevâmii‘t-Tâc Molla Halil Siirdî Usûlü Muğni'l-Lebîb el-Hâcc min Cem‘i Cevâmii‘t-Tâc
7. KİTAP Ezhâru'l-Gusûn min Makûlâti Erbâbi'l-Fünûn vemâ li't-Tâlib fîhi Min Karri'l-‘Ûyûn Molla Halil Siirdî Ezhâru'l-Gusûn min Makûlâti Erbâbi'l-Fünûn vemâ li't-Tâlib fîhi Min Karri'l-‘Ûyûn
8. KİTAP Muhtasaru'l-Minehi'l-Mekkîyye fî Şerhi'l-Kasîdeti'l-Hemziyye Molla Halil Siirdî Muhtasaru'l-Minehi'l-Mekkîyye fî Şerhi'l-Kasîdeti'l-Hemziyye

Künyeler Vikipedi maddesindeki eser listesinden ayrıştırıldı. Kapağı bulunamayan kitaplar künyesinden dizildi.