Mehter Osmanlı öncesinde Türklerde askerî müzik geleneği

Mehter ya da çoğul kullanımıyla Mehterân (Osmanlıca: مهتر), resmî ve kurumsal adıyla Mehterân-ı Tabl-ı Âlem (Osmanlıca: مهتران طبل و علم), Osmanlı askerî ve saray teşkilatında yer alan, kökeni İslamiyet öncesi Orta Asya Türk devlet geleneğindeki "tuğ" ve "tablhâne" birliklerine dayanan askerî müzik topluluğudur. Dünyanın en eski askerî bandolarından biri kabul edilen mehterhâne; yalnızca nefesli ve vurmalı çalgılardan meydana gelen orkestral yapısıyla savaşta ordunun hücum temposunu, yürüyüş nizamını ve haberleşmesini koordine etmiş; barış dönemlerinde ise sarayda, serhad kalelerinde ve kent meydanlarında günün belirli vakitlerinde icra edilen nevbetlerle devlet otoritesini ve zamanı ilan etmiştir.

Sarayın Bîrun teşkilatında yer alan "Mehterhâne-i Âmire" bünyesinde; saltanat sancaklarını muhafaza eden alemdarlar ile müzik icracılarından oluşan Mehterân-ı Tabl-ı Âlem ve ordugâh lojistiğinden sorumlu Çadır Mehterleri olmak üzere iki ana kol bulunmaktaydı. Devlet protokolünde en üst düzeyde Emîr-i Âlem'e, askerî sevk ve idarede Çorbacıbaşı'na, müzikal icrada ise Mehterbaşı'na bağlı olan topluluk; zurnazen, boruzen, tablzen, nakkarezen, zilzen ve çevgânîlerden oluşan altı uzmanlık bölüğüne ayrılmıştı. Teşkilatın büyüklüğü padişah, sadrazam veya eyalet beylerinin protokoldeki rütbelerine göre belirlenen ve her çalgı türünün adedini ifade eden "kat" sistemiyle sınıflandırılmıştır.

Klasik Türk müziği makam ve usûl sistemine dayalı zengin bir repertuvara sahip olan mehteran heyeti, icra kabiliyetini Enderûn meşkhânelerinde ve usta-çırak ilişkisiyle yürütülen meşk eğitimiyle kazanmıştır. Savaş alanında düşman saflarında psikolojik çözülme yaratan gür sesli "ceng-i harbî" ezgilerinden saray içi fasıllara kadar geniş bir dağarcık sergileyen teşkilat, ordu saflarında Bektaşilik kültürünün izlerini taşıyan gülbank dualarıyla da manevi bir işlev üstlenmiştir. 17 ve 18. yüzyıllarda Avrupa saraylarına gönderilen diplomatik mehter heyetleri ile Osmanlı-Habsburg savaşları, Batı orkestralarında vurmalı çalgıların yerleşmesine ve klasik Batı müziğinde "Alla Turca" akımının doğmasına zemin hazırlamıştır.

1826 yılında II. Mahmud tarafından Yeniçeri Ocağı ile birlikte kurumsal varlığına son verilen çalıcı mehterlerin yerini Batı normlarında kurulan Muzika-i Hümâyun almıştır. 20. yüzyıl başında yükselen milliyetçilik akımları doğrultusunda 1914'te Müze-i Askerî-i Osmânî bünyesinde "Mehterhâne-i Hâkânî" adıyla ihya edilmiş; 1917'de ordu birliklerine, ardından Kurtuluş Savaşı cephelerine uyarlanmıştır. Cumhuriyet döneminde 1952 yılında Harbiye Askerî Müzesi bünyesinde resmî olarak yeniden kurulan mehteran, günümüzde Türk Silahlı Kuvvetleri'ne bağlı Askerî Müze Mehteran Birliği'nin yanı sıra yerel yönetimler ve sivil topluluklar vasıtasıyla kültürel ve törensel bir temsil unsuru olarak varlığını sürdürmektedir.