Mehter

Anadolu Selçukluları, İlhanlılar, Karakoyunlular ile Akkoyunlular ve Memlükler gibi çeşitli devletlerde, tabl, nakkâre, zil ve boru gibi çalgılardan oluşan askerî müzik toplulukları, hükûmet otoritesinin ve gücünün bir simgesi olarak kullanılmıştır. Bu topluluklar "tablhane" veya "nevbethane" olarak adlandırılırken, belirli zamanlarda yapılan tören müziği icralarına ise "nevbet" denilmiştir.

Osmanlı Devleti döneminde ise askerî müzik geleneği, mehter adıyla sistemli bir yapıya ulaşmıştır. Farsça kökenli olan "mihter" kelimesinin, "mih" (büyük) ve "ter" (üstünlük bildiren ek) hecelerinden oluştuğu; "daha büyük", "en yüce" ya da "en ulu" anlamına gelen bir ism-i tafdil olduğu belirtilmektedir. Kelime, Türkçeye Arapçalaştırılarak "mehter" (çoğulu mehterân) şeklinde yerleşmiştir. Osmanlılarda bu kelime hem askerî müzik topluluğu (mehterhane) hem de yüksek rütbeli bazı görevliler (yeniçeri ağasının yaveri gibi) için kullanılmıştır. Mehter, salt bir müzik topluluğu olmanın ötesinde, sergilediği biçimsel ve tınısal özelliklerle imparatorluğun askerî temsil ve egemenlik sembolleri arasında yer almıştır.

Kelimenin kökenine dair farklı akademik tezler de mevcuttur. Tarihçi Osman Nuri Ergin, Maarif Tarihi adlı eserinde kelimenin Farsça "yeni ay / hilal" anlamına gelen "Mâhi-ter" terkibinden türediğini ileri sürer. Ergin, mehter takımının icra esnasında aldığı geleneksel dairesel hilal nizamını doğrudan bu kelime kökenine bağlamaktadır. Mehter deyiminin Türk diline Mısır Türk Sultanlığı (Memlükler) yoluyla geçtiği ve Memlük sarayında sultanın tuğuna Türkçe kökenli "Çaliş" denildiği aktarılmaktadır; bu terim hem tuğ hem de çalıcıları ifade ederek eski askerî müzik geleneklerini birleştirmiştir.[a]

Klasik sözlüklerde mehter kelimesine askerî mızıkacılığın ötesinde farklı anlamlar da yüklenmiştir. Şemseddin Sâmi'nin Kāmûs-ı Türkî eserinde kelime; Bâb-ı Âli çavuşu, rütbe müjdecisi (çaylak), kavas, saray hizmetkârı ve "sis ve duman" gibi anlamlarla kaydedilmiştir. Osmanlı lügatçiliğinde kelimenin ve çalgılarının karşılığını manzum olarak aktaran kaynaklardan biri Sünbülzâde Vehbî'nin Tuhfe-i Vehbî (1782) adlı eseridir:

"Gühter küçürektir, dahi mehter demektir pek büyük / Şehnay ve halur zurnadır, davul tabl, kustur tebir."

Etimolojik olarak "mihter" veya "mihtar" tabiri; Memlûk Sultanlığı, Horasan ve Türkistan coğrafyasındaki diğer Türk-İslam devletlerinin saray teşkilatlarında müzisyenlik dışındaki alanlarda da karşılık bulmuş; saray mabeyncisi (perdedar), kıdemli saray görevlisi veya doğrudan "vezir" makamını tanımlamak üzere kullanılmıştır. Ayrıca, Hicaz'a gönderilen Surre Alayı döneminde mahalle aralarında darbuka çalarak para toplayan sivil müzisyenlere de halk arasında mehter denilmiştir.

Bazı Osmanlı dönemi sözlüklerinde "mehterhâne" kavramı, "hapishane-i umûmî binası" olarak da tanımlanmıştır. Bu anlamsal değişim, Atmeydanı'nda yer alan çadır mehterleri kışlası ile İbrahim Paşa Sarayı'nın belirli bir dönem hapishane olarak hizmet vermesi sonucu halk diline yerleşen bir kullanım olarak değerlendirilmektedir.

"Mehter" kelimesi, Osmanlı tarihinin erken dönem kayıtlarında da yer almaktadır. Oruç Bey Tarihi'nde, II. Bayezid döneminde gerçekleştirilen Modon Kuşatması (1500) münasebetiyle toplanan sefer ordusunun unsurları sayılırken "Mihter" ifadesine rastlanmaktadır; ancak bu kullanımın askerî müzik topluluğunu mu yoksa Çadır Mehterlerini mi ifade ettiği kesin olarak bilinmemektedir. Kurumsal olarak kelimenin ilk resmî izine, fetihten sonra 1478 (H. 883) tarihli bütçe defterlerinde, çadır işlerinden sorumlu personeli tanımlayan "Cemaat-i Mehteran-ı Hayme" tabiriyle rastlanmıştır.

Müzisyenleri tanımlayan "çalıcı mehter" ifadesi ve müzik topluluğu anlamında "mehter" kullanımı ise arşiv belgelerinde ilk olarak 1525 (H. 931) tarihli mevacib (maaş) kayıtlarında belgelenmiştir. Bu kayıtlarda hassa çalıcılarından oluşan saray mehterinin 187 kişilik kadroyla yedi ayrı uzmanlık bölüğüne ayrıldığı tespit edilmektedir.

Teşkilat, kuruluşundan itibaren farklı dönemlerde ve belgelerde; Nevbet/Tablhâne, Tabl-ı Alem, Mehterân-ı Tabl-ı Âlem, Alem Mehterleri, Cemaat-i Mehteran-ı Alem ve Tabl-ı Âli Osmânî gibi çeşitli resmî adlarla anılmıştır.

Türk askerî müzik geleneğinin kökenleri, Orta Asya'da tarih sahnesine çıkan ilk Türk devletlerine ve Hun İmparatorluğu'na (MÖ 220 - MS 216) kadar uzanmaktadır. Çeşitli nefesli ve vurmalı enstrümanların teşkilatlı bir heyet hâlinde orduda ve törenlerde yer alması bakımından tuğ takımları, modern araştırmacılar tarafından dünyanın en eski askerî bando ve orkestra modellerinden biri ve çağdaş askerî bandoların öncüsü kabul edilmektedir. Türk devlet geleneğinde askerî güç ile müzik her zaman iç içe geçmiş; egemenlik, bağımsızlık ve hakanlık alametleri doğrudan askerî müzik toplulukları üzerinden simgelenmiştir. Bu gelenek Göktürkler ve Karahanlılar döneminde de devam etmiştir. Karahanlılar döneminde "tuğ müzikleri", tabl müzikleri adını almış ve bu topluluklar "tablhane" olarak adlandırılmıştır.

Hunlar döneminde başlayan "nevbet vurma" geleneği, Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinden sonra da devam etmiştir. Sarayların ve saltanat çadırlarının önünde nevbet takımları kurulmuş ve bu takımlar, namaz vakitlerinde "nevbet-i penç" (beş vakit nöbet) olarak adlandırılan askerî müzikler icra etmiştir.

Büyük Selçuklu Devleti döneminde nevbet vurma hakkı, devletin bağlı beyliklerine belirli şartlar altında verilmiştir. Osman Gazi'ye de Anadolu Selçuklu Sultanı tarafından bu yetki tanınmış ve Osmanlı Devleti'nin ilk askerî müzik geleneği bu dönemde oluşmuştur.