İdris-i Bitlisî

Adı bazı kaynaklarda İdris-i Bitlisî, bazılarında Mevlânâ İdris, bazılarında da Molla İdris şeklinde geçer. Hakîmüddin ve Kemâleddin unvanlarıyla da anılmaktadır. Farsça, Arapça ve Türkçe yazmış olduğu şiirlerinde kendi adını (İdris) mahlas olarak kullanmıştır.

İdris-i Bitlisî'nin kimi çevrelerde Hakkâri veya Bitlis Kürtlerinden olan Hüsameddin Ali adlı bir ulemanın oğlu olduğu kabul edilir. Bazı çevrelerde ise Türk olduğu ileri sürülür. Akkoyunlular Devleti döneminde yaşamış olan Hüsameddin Ali el-Bitlisî, kendi milliyeti ile ilgili özel bir beyanda bulunmamıştır; ancak İdris-i Bitlisî'nin Selim Şah-nâme adlı eserinde, Osmanlı Devleti'nin bir temsilcisi olarak Kürt beylerini ziyaret ettiğini ve bu beylerle etnik bağlarının olduğunu ifade etmesinden hareketle Bitlisî'nin Kürt asıllı olduğu kabul edilir.

Doğum tarihi hakkında kesin bilgi olmamakla birlikte 1452-1457 yılları arasında dünyaya geldiği kabul edilmektedir.

Eserlerinde kendisinden “İdris b. Şeyh Hüsâmeddin Ali el-Bidlisî”' olarak bahsedilir. Bitlis'in alim ve şeyhlerinden olan babası Hüsameddin Ali, Diyarbakır'da Bayındırlı Uzun Hasan'ın sarayında hizmet vermiş, Devleti'nin merkezi Tebriz'e nakledilince oraya gitmişti; annesi hakkında ise bilgi bulunmamaktadır.

Kimi kaynaklarda “Bitlisî” nisbesinden ötürü Bitlis'te doğduğu öne sürülür; bazılarında ise babasının Akkoyunlu sarayında bulunmuş olmasından dolayı İdris'in Diyarbakır'da doğmuş olabileceği belirtilir. Son araştırmalarda Ragıp Paşa Kütüphanesi'nde bulunan bir zayiçenin sonunda İdris-i Bitlisî'ye ait olduğu belirlenen el yazısıyla yazılmış ifadede doğum tarihinin 21 Safer 861/ 18 Ocak 1457 Salı günü; doğum yerinin ise Tahran'ın hemen güneyinde bulunan Rey'in Sulukân Kasabası olduğu belirtilmiştir.

Çocukluk ve gençliğinin başlangıcında iyi bir eğitim aldığı düşünülür. Kimlerden ve nerelerden ilim tahsil ettiği kaynaklarda belirtilmemiştir. 1469'da Uzun Hasan'ın başkentini Tebriz'e taşımasıyla İdris babasıyla bu şehre taşındı. Uzun Hasan'ın ölümünden sonra Akkyounlu sultanları Yakup Bey, Rüstem ve Elvend Beylerin yanında nişancı ve divan kâtibi olarak çalıştı; bu sırada bazı hükümdar çocuklarına lalalık yaptı.

Safevî Hanedanı'nın Şah İsmail önderliğinde ortaya çıkması ve Akkoyunlu Devleti'ne son vermesinden sonra Safevîlerin takibatına maruz kaldı ve Osmanlı Devleti'ne iltica etti. Osmanlı Sultanı II. Bayezid, kendisini daha önce Akkoyunlu hükümdarı Yakup Bey adına yazdığı tebrik mektubuyla tanıyor ve takdir ediyordu. İdrisî'yi iyi bir şekilde karşıladı ve maaş bağladı. İdrisî, Osmanlı sarayında II. Bayezid için özel kâtiplik ve nişancılık yaptı.

II. Bayezid'in Osmanlı hanedanına yakışır büyük bir Farsça tarih yazmasını istemesi üzerine kaleme aldığı Heşt Behişt adlı eserini otuz ayda tamamladı; 1506'da padişaha sundu. Eser, devlet erkanı tarafından boş yere uzatıldığı ve edebi kısımların önceki alimlerin kitap ve risalelerinden çalındığı eleştirisine uğradı. Devlet erkanı ile arası bozulan İdris, kendisine haksızlık yapıldığı, eserinin gerçek karşılığını alamadığı düşüncesine kapıldı ve Hac yolculuğuna çıkarak saraydan uzaklaşmak istedi.

Hac yolculuğu iznini ancak 1511'de alabildi. Kahire'ye ulaşınca bir süre burada kaldı. Memluk Sultanı Kansu Gavri ve Mısır uleması ile görüştü. Bazı çalışmalarını Mısır sultanına sundu Şah İsmail'in yöreye hakim olmasından sonra Tebriz'den kaçıp Mısır'a yerleşmiş olan İbrahim Gülşeni'nin hizmetinde bulundu. Memlük Sultanı'nın her yerde kendisine kolaylık gösterilmesi konusunda verdiği ferman ve Sultanın yeğeni ile birlikte Mekke'ye geçti ve oraya yerleşmeye karar verdi.

1512'de II. Bayezid'in ölümü ve oğlu Selim'in Osmanlı tahtına geçmesinden sonra yeni padişahın İstanbul'a dönmesi için kendisine bir ferman ve bir miktar altın gönderdiği İdris-i Bitlisî, Mekke'den ayrıldı. İstanbul'a vardı

Zeynep Hatun adında bir hanımla evli olduğunu bilinen İdris'in çocuk sayısı hakkında kesin bilgi yoktur. Zeynep Hatun'un Eyüp Sultan Gümüşsuyu mevkiinde kendi adıyla anılan bir camisi bulunmaktadır. Ebülfazl Mehmed Efendi (ö. 1574) İdris-i Bitlisi'nin oğlu olarak bilinir. Ebülfazl Mehmed Efendi, babası gibi bir alim ve I. Süleyman zamanında önemli mevkilerde bulunmuş bir devlet adamıdır. Hac yolculuğu sırasında Şam'da vefat eden Ebülfazl Mehmed Efendi'nin makam türbesi banisi olduğu Cihangir Defterdar Cami bahçesinden kaldırılarak Tophane, Kılıç Ali Paşa Cami haziresine nakledilmiştir. “Emîrek” mahlaslı Mustafa Çelebi isimli başka bir oğlundan da bahsedilir.