İbrahim Müteferrika

Matbaa denilince akla ilk gelenlerden biri olan İbrahim Müteferrika 1674 yılında, bugün Romanya sınırları içinde yer alan Kaloşvar şehrinde doğdu. Üniteryen bir Macar olan Müteferrika, 1692 yılında İkinci Viyana Kuşatması'ndan sonraki savaşlarda Osmanlılara esir düştü. Esir olarak İstanbul'a getirildi. Burada Müslüman oldu ve müteferrikalık yaptı. "Müteferrika", sarayda padişah veya vezirlerin işlerine bakan görevlidir. Başka diller de bilmesinden dolayı yabancı devletlerle iletişim kuran heyetlerde bulundu. Geçici bir süre için Türkiye'ye davet edilmiş olan Macar Beyi Ferenc Rakoczi'nin hizmetine verildi. Macaristan'daki öğrenimi sırasında basım ve hat işlerini de öğrendiğinden matbaa kurmak istedi ve 1719-1720 yılları arasında matbaayı kurmayı başardı. 1719 yılında ilk kez Marmara Denizi haritasını basmayı başardı. 1745 yılında ölen İbrahim Müteferrika'nın cenazesi Aynalıkavak Kabristanı'na defnedilmiş, 1942 yılında Reşid Saffet Atabinen'in çabaları sonucunda buradan alınarak Galata Mevlevîhânesi hazîresine nakledilmiştir.

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından 1720 yılında Paris'e elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Mehmed Çelebi, yanında oğlu Mehmed Said Efendi'yi de götürmüştü. Yirmisekiz Mehmet Çelebi, sefaretnamesinde Fransa'ya yönelik çok önemli bilgileri verirken oğlu da boş durmamış ve birçok yeniliğin Osmanlı İmparatorluğu'na taşınmasını sağlamıştır. Mehmet Sait Efendi, Paris'te iken bir matbaayı da ziyaret etmiş ve İstanbul'a dönüşünde bu konuda çalışmaya da karar vermişti. İbrahim Müteferrika, İstanbul dönüşü Mehmet Sait Efendi ile tanıştıktan sonra beraberce bir matbaa kurmak için çalışmalara başladılar. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa onların düşüncelerini destekledi. Matbaanın açılmasına ancak dinî olmayan eserler basmak şartı ile izin verildi ve Şeyhülislâm Abdullah Efendi'den dinle ilgili olmayan eserlerin basılabileceği yönünde bir fetva, III. Ahmet'ten de uygunluk fermanı aldılar. 16 Aralık 1727 tarihinde Darü't-Tıbâati'l Amire adlı ilk matbaanın kurulmasına başlanıldı. Makine ve Latin alfabesi kalıpları yurt dışından getirtildi (Arap alfabesi kalıplarının kaynağı ise açık değildir ve Müteferrika tarafından yapıldığına dair bulgular vardır.). Yalova'da bir kâğıt fabrikası (Kağıthane-i Yalakabad) kuruldu. 1729'da matbaanın ilk basılan kitabı Vankulu Lügatıi oldu. Ardından tarih ve coğrafyayla ilgili ve sözlük olan 16 eser daha yayımladı ve bastığı toplam eser sayısı 17'yi, cilt sayısı ise 22'yi buldu.

Müteferrika tarafından basılan özgün yapıtlar, Yalova'da bulunan İbrahim Müteferrika Kâğıt Müzesi'nde sergilenmektedir.

Devlet görevi nedeniyle bir süre sonra Mehmet Said Efendi matbaadan ayrıldı ve İbrahim Müteferrika tek başına matbaayı idare etmeye başladı. Bu süre içinde en çok kalifiye eleman bulma sıkıntısı yaşanmaktaydı. 1747'de İbrahim Müteferrika'nın ölümünden sonra matbaanın işletme izni Rumeli kadılarından İbrahim Efendi ile Anadolu kadılarından Ahmed Efendi'ye verilmiştir. Bu ikili sadece 1757'de bir tek kitap basabildi, bu da Müteferrika tarafından basılan Vankulu Lügati'nin ikinci baskısıydı. Bu tarihten sonra matbaa 1784'e kadar hiçbir faaliyette bulunamadı.

1. KİTAP İbrahim Müteferrika kurduğu matbaasında ömrü boyunca toplam 17 ayrı kitap basmıştır İbrahim Müteferrika İbrahim Müteferrika kurduğu matbaasında ömrü boyunca toplam 17 ayrı kitap basmıştır
2. 1729 Kitab-ı Lügat-ı Vankulu (Sihah El-Cevheri), 2 cilt hâlinde İbrahim Müteferrika Kitab-ı Lügat-ı Vankulu (Sihah El-Cevheri), 2 cilt hâlinde 1729
3. 1729 Tuhfet-ül Kibar fi Esfar el-Bihar İbrahim Müteferrika Tuhfet-ül Kibar fi Esfar el-Bihar 1729
4. 1729 Tarih-i Seyyah İbrahim Müteferrika Tarih-i Seyyah 1729
5. 1730 Tarih-i Hind-i Garbi İbrahim Müteferrika Tarih-i Hind-i Garbi 1730
6. 1730 Tarih-i Timur Gürgan İbrahim Müteferrika Tarih-i Timur Gürgan 1730
7. 1730 Tarih-I Mısr-i Kadim ve Mısr-i Cedid İbrahim Müteferrika Tarih-I Mısr-i Kadim ve Mısr-i Cedid 1730
8. 1730 Gülşen-i Hülefa İbrahim Müteferrika Gülşen-i Hülefa 1730
9. 1730 Grammaire Turque İbrahim Müteferrika Grammaire Turque 1730
10. 1732 Usul el-Hikem fi Nizam el-Ümem İbrahim Müteferrika Usul el-Hikem fi Nizam el-Ümem 1732
11. 1732 Fiyuzat-ı Mıknatısiye İbrahim Müteferrika Fiyuzat-ı Mıknatısiye 1732
12. 1732 Cihan-nüma İbrahim Müteferrika Cihan-nüma 1732
13. 1733 Takvim el-Tevarih İbrahim Müteferrika Takvim el-Tevarih 1733
14. 1734 Kitab-ı Tarih-i Naima, 2 cilt halinde İbrahim Müteferrika Kitab-ı Tarih-i Naima, 2 cilt halinde 1734
15. 1735 Tarih-i Raşid, 3 cilt halinde İbrahim Müteferrika Tarih-i Raşid, 3 cilt halinde 1735
16. 1741 Tarih-i Çelebizade İbrahim Müteferrika Tarih-i Çelebizade 1741
17. 1741 Ahval-i Gazavat der Diyar-ı Bosna İbrahim Müteferrika Ahval-i Gazavat der Diyar-ı Bosna 1741
18. 1742 Kitab-ı Lisan el-Acem el Müsemma bi-Ferheng-i Şuuri, 2 cilt halinde İbrahim Müteferrika Kitab-ı Lisan el-Acem el Müsemma bi-Ferheng-i Şuuri, 2 cilt halinde 1742

Künyeler Vikipedi maddesindeki eser listesinden ayrıştırıldı. Kapağı bulunamayan kitaplar künyesinden dizildi.