Balaban aşireti

Balaban sözcüğünün kökeni genellikle Farsça pahlavān (yiğit, kahraman) ile ilişkilendirilir ve Türkçede zamanla farklı anlamlar kazanmıştır. Aynı kökten türeyen pehlivan ile bağlantılı olduğu da belirtilmektedir.

Tarihî kaynaklarda kelime, Türk dillerinde “iri, büyük”, “gürbüz kişi” ve “yiğit” anlamlarının yanı sıra “bir tür iri doğan” anlamıyla da kullanılmıştır. Codex Cumanicus’ta “iri doğan” anlamında geçmektedir. 17. yüzyılda Meninski’nin sözlüğünde “büyük, iri cüsseli” ve “iri doğan”, 19. yüzyılda ise “büyük davul” gibi anlamlar da kaydedilmiştir.

Günümüzde Balaban, Türk Dil Kurumu’na göre “iri, büyük”, “gürbüz kimse”, “yırtıcı bir kuş türü (Falco peregrinus)” ve bazı ağızlarda farklı yerel anlamlarla kullanılmaktadır.

Akademik literatürde Balabanlıların kökeni ve göç hareketleri, Türkmen göçleri bağlamında ele alınmaktadır. Çeşitli araştırmalar, topluluğun Orta Asya ve Horasan kökenli Türkmen unsurlarla ilişkili olduğunu ve Anadolu'ya yerleşme süreçlerinin Oğuz-Türkmen göçleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Balabanlılara ilişkin yerel anlatılar ve bazı araştırmalar, topluluğun bir bölümünün geçmişte Rumeli ve Trakya bölgesinde yaşadığını, daha sonra ise Anadolu'nun çeşitli bölgelerine yerleştiğini ileri sürmektedir. Bu kapsamda özellikle Dimetoka ve çevresi, Balabanlıların tarihsel yerleşim alanları arasında gösterilmektedir. Bu coğrafyada özellikle Bulgaristan'da ve günümüz Edirne, Kırklareli ve Tekirdağ illerinde çok sayıda Balaban ismindeki köy ve kasabalar hâlâ mevcuttur.

Akademik çalışmalar, Balabanlıların tarihsel dönemde özellikle Doğu Anadolu'da, Erzincan, Tunceli ve Erzurum çevresinde yaşayan Türkmen-Alevi toplulukları arasında yer aldığını göstermektedir.

Anadolu'ya geçtikten sonra bir kolları Ege (İzmir ve Aydın) ve İç Anadolu (Konya ve Karaman) bölgelerinin muhtelif yerlerine yerleşmiş, kurdukları köylere de yine çok kez Balaban ismini vermiştir. Çoğunluğu ise önce Konya-Adana civarına göçtükleri anlaşılan Balabanlılar, Osmanlı'nın aşiretleri iskân politikası çerçevesinde Rakka ve Halep taraflarına sürülmüş, daha sonra Malatya'ya yerleşmiş ve Yazıhan'da Balaban köyünü kurmuştur. Aşiret ve oymak bilinci daha çok burada başlamıştır. O yüzden Anadolu'nun batısındaki Balabanlıların geneli aşiret/oymak kültürünü devam ettirmemektedir. Zamanla Balabanlı dört kardeş kendi isimlerini taşıyan Hasan, Hüseyin, Ali ve Süleyman uşaklarını kurmuş ve Malatya'dan sonra Kırşehir, Çorum, Sivas, Erzincan, Erzurum ve Tunceli gibi farklı vilayetlere yerleşerek geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. 18. yüzyıldan itibaren Balabanlılar artık yerleşik yaşam düzenine geçmişler. 20. yüzyılın ikinci yarısında yaşadıkları bölgelerden Ankara, İstanbul ve İzmir başta olmak üzere Türkiye'nin büyük kentlerine; Almanya, İsviçre, Avusturya, Fransa ve İngiltere gibi Avrupa'nın ve dünyanın farklı ülkelerine de göç etmişlerdir.

16. yüzyılın başlarından itibaren bir Kızılbaş-Türkmen aşireti olarak tarih sahnesinde yer alan Balabanlılar, Safevi-Osmanlı mücadelesi içinde Safevi taraftarı olarak belirmişlerdir.

Malatya, Sivas, Erzincan, Tunceli ve Erzurum çevresinde yerleşik olan Balabanlılar, Türkiye yakın tarihinin çeşitli toplumsal olaylarında da rol oynamıştır. 1908 ile 1922 yılları arasında bu bölgede gelişen olayların tanığı durumundaki Osmanlıca belgeler, diğer yazılı kaynaklardan elde edilen bilgiler, Balabanlıların Alevi bir aşiret olarak bu çevredeki mücadeleye olan katkılarına, Osmanlı askeriyesi ve idaresiyle olan ilişkilerine dikkat çekiyor.

Balabanlılar, 1925'e kadar askeriyeyle olan ilişkilerini sürdürmüş, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'ne karşı örgütlenen Şeyh Said İsyanı'nın bastırılmasında da yer almıştır.

Akademik çalışmalar, bazı Balabanlı topluluklarının Alevi-Bektaşi inanç sistemine bağlı olduğu ve bu bağlamda cem ve ocak geleneğiyle ilişkilendirildiğini göstermektedir.

Balaban, bir Alevi-Bektaşi-Kızılbaş topluluğudur. Balabanlılar, türbesi ve dergâhı/tekkesi Ruşenler Köyü'nde (Yunanistan, Evros İli, Russa Köyü) bulunan Hacı Bektaş-ı Veli halifelerinden Seyyid Ali Sultan'a (Kızıldeli Sultan) bağlı ve onu talebeleridir.

Edirne ve dolayısıyla bağlı oldukları tekkeye/dergâha uzak kalan Doğu Anadolu'daki Balabanlıların bir kısmı zamanla Malatyalı veya Erzurumlu Alevi pirlerine/dedelerine bağlanmıştır. Kızıldeli kültünü buna rağmen devam ettirmekteler ve unutmamışlardır.

Trakya'daki Balabanlılar daha çok Bektaşi kültürü ve geleneğini sürdürmektedir ve hâlâ Kızıldeli Sultan ocağına bağlıdır.

Özellikle Ege Bölgesi'nde ve İç Anadolu'nun bazı yerleşim yerlerindeki Balabanlılar farklı nedenler dolayısıyla yaşadıkları yerlerde asimilasyona uğramış ve Alevi-Bektaşi-Kızılbaş kimliklerini unutmuşlardır.