Kısaca kimdir?
Altı çizili metnin yanındaki mühre dokun: bu bilginin hangi kaynağa dayandığını gör.
Arminius Vámbéry veya Ármin Vámbéry (Macarca: Ármin Vámbéry, Almanca: Hermann Vámbéry; esas adı: Hermann Wamberger, Bamberger ya da Vamberger) (d. 19 Mart 1832, Szerdahely, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu [bugünkü Slovakya] - ö. 15 Eylül 1913, Budapeşte, Macaristan), Macar asıllı Doğu bilimci, Türkolog ve seyyahtı.
Gündemde
Başlıklar yayın kuruluşlarının RSS akışlarından ve konu sayfalarından otomatik eşlenir; sayfa açıkken kendiliğinden yenilenir. Haberin tamamı kaynağındadır.
Hayat çizgisi
Günü bilinmeyen olaylar bir tarihe zorlanmaz; yalnızca kaynaktaki yıl yazılır.
-
1832
Doğum ve Erken Yıllar
1832 yılında dünyaya geldi.
Eğitim tek kaynak -
1857
İstanbul'da bulunduğu 1857-1863 yılları arasında, farklı Türk ağız ve lehçelerini öğrenme fırsatını da buldu.
Önemli eserler tek kaynak -
1861
Macar İlimler Akademisinin desteği ile, Sünni bir derviş kılığında 1861-1864 yılları arasında o dönemde Batılılara neredeyse kapalı bir bölge sayılan Ermenistan, İran ve Türkistan'ı gezdi ve yolculuğundan coğrafya, etnografya ve filoloji alanlarında önemli bulgularla döndü.
Önemli eserler tek kaynak -
1864
Travels and Adventures in Central Asia adlı eseri 1864 yılında yayımlandığında, başta o dönemde bölgedeki hâkimiyet için Rusya ile rekabet hâlinde olan İngiltere olmak üzere, tüm Avrupa'da büyük ilgi gördü.
Önemli eserler tek kaynak -
1866
Soma Wellisch (1866–1926) idi.
Önemli eserler tek kaynak -
1872
Vámbéry'nin oğlu Rustem Vámbéry (1872–1948), Macar bir ceza hukukçusu ve siyasetçisiydi; 1902 yılında Budapeşte Üniversitesi Hukuk Fakültesi üyesi oldu, 1919 yılında profesörlük unvanını aldıktan sonra fakültenin dekanı oldu.
Eğitim tek kaynak -
1890
Stoker, 1890 yılında Vámbéry ile karşılaştığında Vámbéry kendisine Rumen Prens III.
Önemli eserler tek kaynak -
1897
Vámbéry, Bram Stoker adlı yazarın 1897 yılında yayımlanan meşhur Drakula adlı romanı için ilham kaynağı olmuştu.
Önemli eserler tek kaynak -
1898
Herzl'e 13 Eylül 1898 tarihinde mektup gönderen Marcus, Vámbéry'yi şu sözlerle tarif etmişti:
Önemli eserler tek kaynak -
1900
1900 yılının haziran ayında Vámbéry padişahın huzuruna çıktı.
Önemli eserler tek kaynak -
1901
Herzl'e uzun uğraşlar sonucu Sultan'ın huzurunda 1901 yılında bir randevu ayarlayan Vámbéry, siyasi siyonizmi destekliyordu.
Önemli eserler tek kaynak -
1913
15 Eylül 1913, Budapeşte, Macaristan), Macar asıllı Doğu bilimci, Türkolog ve seyyahtı.
Önemli eserler tek kaynak -
1918
1918 Macar Millî Meclisi'nde bir dönem milletvekilliği yaptı.
Önemli eserler tek kaynak
Hayat hikâyesi
03.1Hayatı
Vámbéry; fakir, dindar bir Yahudi ailenin oğlu olarak dünyaya geldi. Ayağı aksak doğan Vámbéry, on iki yaşından itibaren geçimini sağlamak için önceleri terzi çırağı, sonraları özel öğretmen olarak çalışmak zorunda kalmıştı. Bunun yanı sıra etnografya ve filoloji alanlarında araştırmalar yaptı. Vámbéry, Bratislava yakınındaki Svätý Jur manastırında piyaristlerin eğitimini aldıktan sonra kendi kendini geliştirerek çok sayıda dilde yetkinlik kazandı. Önceleri Avrupa dillerine eğilen Vámbéry; daha sonra Arapça, Türkçe (Osmanlıca) ve Farsçayı iyi bir şekilde öğrendi.
Macar halkının Asya menşelerini bulmak arzusu içinde 22 yaşındayken İstanbul'a seyahat edip orada Asıf Bey ve daha sonra Rıfat Paşa'nın hizmetinde Frenk lisanları muallimi (Avrupa dilleri hocası) olarak çalıştı. İstanbul'da bulunduğu 1857-1863 yılları arasında, farklı Türk ağız ve lehçelerini öğrenme fırsatını da buldu. Aynı zamanda Türk tarihinden bazı eserlerin çevirilerini yaparak Almanca-Osmanlıca bir sözlük de yayımladı (bkz. eserleri).
Macar İlimler Akademisinin desteği ile, Sünni bir derviş kılığında 1861-1864 yılları arasında o dönemde Batılılara neredeyse kapalı bir bölge sayılan Ermenistan, İran ve Türkistan'ı gezdi ve yolculuğundan coğrafya, etnografya ve filoloji alanlarında önemli bulgularla döndü. İngiltere Jeoloji Enstitüsünün hizmetinde ve Birleşik Krallık'ın emrinde bir casus olarak Raşid Efendi müstear adıyla önce İstanbul'dan gemiyle Trabzon'a, oradan katır üstünde kervanlarla Tebriz ve İsfahan'a seyahat etti. Oradan gittiği Tahran'da bir süre Osmanlı elçiliğinde kaldıktan sonra Hazar Denizi'nin güneyinden Buhara, Semerkant ve Hive'ye gitti, arkasından Herat ve Tahran üzerinden Osmanlı Devleti'ne döndü. İstanbul üzerinden memleketi Macaristan'a geri gitti. Travels and Adventures in Central Asia adlı eseri 1864 yılında yayımlandığında, başta o dönemde bölgedeki hâkimiyet için Rusya ile rekabet hâlinde olan İngiltere olmak üzere, tüm Avrupa'da büyük ilgi gördü.
1864 yılının bahar aylarında geri döndükten sonra Londra'da büyük heyecanla karşılandı, daha sonra kendisine Budapeşte Üniversitesinde 1905 yılına kadar başkanlığını yaptığı Şark Dilleri Kürsüsü verildi. Macar ile Fin dillerinin ortak kökene dayandığı Fin-Ugor savına en sert bir şekilde karşı çıkanlardandı. Kendisine göre Macar dili sadece Ugor ögelere sahip bir Türk dilidir. Vámbéry'nin bu tezi günümüzde artık kabul görmemektedir. Çağdaş dil bilimcilerine göre Macarca, güçlü Türkçe etkilerine sahip, köken itibarıyla Ugor bir dildir. Aralarında bazı romanların da bulunduğu eserlerini, İngilizce, Almanca ve Macarca olarak yayımladı. Osmanlıca yayımlanıp günümüz Türkçesine çevrilen eserleri de vardır (bkz. eserleri). Ünlü Şarkiyatçı Ignaz Goldziher, Vámbéry'nin öğrencilerindendi.
03.2Rustem Vámbéry
Vámbéry'nin oğlu Rustem Vámbéry (1872–1948), Macar bir ceza hukukçusu ve siyasetçisiydi; 1902 yılında Budapeşte Üniversitesi Hukuk Fakültesi üyesi oldu, 1919 yılında profesörlük unvanını aldıktan sonra fakültenin dekanı oldu. 1918 Macar Millî Meclisi'nde bir dönem milletvekilliği yaptı.
03.3Siyonizm
Vámbéry, zamanın Osmanlı padişahı II. Abdülhamid'in güvenini kazanmıştı. Herzl'e uzun uğraşlar sonucu Sultan'ın huzurunda 1901 yılında bir randevu ayarlayan Vámbéry, siyasi siyonizmi destekliyordu.
1900 yılının haziran ayında Vámbéry padişahın huzuruna çıktı. Herzl, Sultan'dan görüşme ayarlaması için elinden gelen her şeyi yaptı ancak başarılı olamadı. Bunun nedenleri hakkında dolaşan söylentiler çelişkili. Sonunda Herzl, 16 Haziran 1900 tarihinde Vámbéry'yi Tirol'da ziyaret etti. Günlüklerinde bu ziyaret hakkında şunları yazdı:
Vámbéry, Herzl'e karşı maddi bakımından herhangi bir ihtiyacı bulunmadığını vurgulamıştı ve para için değil adil dava olarak gördüğü siyonizm uğruna destek vereceğini söyledi. Buna rağmen Padişah'ın huzurunda bir görüşme ayarlamak için 5.000 paunt ve Musevi bankerlerin Osmanlı İmparatorluğu'na vereceği hatırı sayılır bir kredi anlaşmasına ara buluculuk yaptığı için uygun bir komisyon alması için yazılı bir teminat istemişti.
Aralık 1900'da gazeteler Osmanlı Devleti'nin siyasi Siyonizm nedeniyle Filistin için göç kurallarını sıkılaştırdığını yazdı. Bunun üzerine Herzl, Vámbéry'ye şu satırları yazdı (28 Aralık 1900):
Herzl, Ocak 1901'den itibaren Vámbéry vasıtasıyla doğrudan tehditler göndererek Padişah'ı yola getirmeye çalıştı: Osmanlılar, Yahudilerin isteklerine biraz daha ılımlı yaklaşmayacak olursa Yahudiler, Osmanlı'nın tüm para kaynaklarını kesebilecekti.
Ağustos 1901'de Herzl, Vámbéry'den kendisi ve siyonistlerin Osmanlı Padişahı için neler yapmaya muktedir olduğunu Padişah'a tekrar açıklamasını istedi. Padişah istese Fransızların karşısında âciz düşmemesi için Herzl ona bir torpidolu muhrip gemisini bile temin edebilirdi (Fransızlar, bir süre önce ihtilaflı bir alacakları nedeniyle Midilli Adası'nı savaş gemileriyle işgal etmiş ve ancak Osmanlı Devleti ödemeyi taksit hâlinde yapmayı kabul ettikten sonra adadan tekrar çekilmişti.). Herzl, Vámbéry'ye ayrıca Filistin'e yerleşecek Yahudilerin göçü için gemi temin etmesi için 300.000 Hollanda florini teklif etti. Parayı söz konusu amaç uğruna istediği gibi harcayabilecekti, artanı da kendine saklayabilecekti; önemli olan sonuçtu. Herzl'in mektubu amacına ulaştı: Kendi söylemine göre paraya ihtiyacı olmayan Vámbéry, Herzl'in teklifini kabul etti. Gerektiğinde Osmanlı Devleti'nde kendisi önemli bir vazife alacak veya hatta Padişah'ı devirecekti.
Herzl, İtalya'nın ilk siyonistlerinden Meranolu Tobias Marcus vasıtasıyla Vámbéry ile tanışmıştı. Herzl'e 13 Eylül 1898 tarihinde mektup gönderen Marcus, Vámbéry'yi şu sözlerle tarif etmişti:
Herzl'in İstanbul'daki teması , yıllar boyunca Osmanlı Devleti'nin Dâhiliye Nezaretinin Sıhhiye Müdürlüğünü ifa etmiş olan Macaristanlı hekim Dr. Soma Wellisch (1866–1926) idi. Wellisch, Vámbéry'yi Padişah'la tanıştıran kişiydi.
03.4Drakula
Vámbéry, Bram Stoker adlı yazarın 1897 yılında yayımlanan meşhur Drakula adlı romanı için ilham kaynağı olmuştu. Stoker, 1890 yılında Vámbéry ile karşılaştığında Vámbéry kendisine Rumen Prens III. Vlad Drăculea'nın (Drakula) efsanesini anlatmıştı. Bu tarihî kişilikten hareket ederek Stoker, romanının kahramanı vampir Drakula'yı yarattı. Vampir kelimesinin Vámbéry ismiyle alakalı olduğu iddiaları, sözcüğün çok daha eskiye (18. yy.) dayanması nedeniyle asılsızdır.
Drakula romanında Van Helsing, Kont Drakula'nın geçmişinden söz ederken Vambery'den arkadaşı olarak bahseder. Van Helsing, haberleştiği dostu Vambery'den Drakula'nın geçmişini araştırmasını istemiştir.
03.5Neşriyat
- Constantin von Wurzbach Avusturya İmparatorluğunun Biyografik Ansiklopedisi, Bölüm: Vámbéry, Hermann, 49. cilt, s. 239 vd., Viyana 1884. literature.at13 Ocak 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi
- Vámbery'nin ölümü münasebetiyle 15 Eylül 1913 tarihli Pester Lloyd gazetesinde yayınlanan hatıratı 13 Ocak 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (PDF)
- 1931Salomon Wininger Grosse Jüdische National-Biographie mit mehr als 11.000 Lebensbeschreibungen namhafter jüdischer Männer und Frauen aller Zeiten und Länder. Ein Nachschlagewerk für das jüdische Volk und dessen Freunde (Tüm Zamanların ve Ülkelerin Ünlü Yahudi Adamlara ait 11.000 Yaşam Öyküsünü Kapsayan Yahudi Milletinin Büyük Biyografisi), 6. cilt, Tipografia „Arta“, Czernowitz - , s. 173 vd
- Lory Alder, Richard Dalby The Dervish of Windsor Castle. The Life of Arminius Vambery (Windsor Castle Dervişi), Londra 1979
- Peter Haber, Erik Petry, Daniel Wildmann Jüdische Identität und Nation. Fallbeispiele aus Mitteleuropa (Yahudi Kimliği ve Milleti. Orta Avrupa Örnekleri), Bölüm: Sprache, Rasse, Nation. Der ungarische Turkologe Ármin Vámbéry (Dil, Irk, Millet. Macar Türkologu Armin Vámbéry), Kolonya 2006, s. 19–49; ISBN 3-412-25605-6
- 1832–1913Ruth Bartholomä Von Zentralasien nach Windsor Castle. Leben und Werk des ungarischen Orientalisten Arminius Vámbéry - (Orta Asya'dan Windsor Castle'a. Macar Doğubilimcisi Armin Vámbéry'nin Hayatı ve Çalışmaları), Ergon Yayınevi, Würzburg 2006, ISBN 3-89913-499-0
- Mim Kemal Öke Saraydaki casus: gizli belgelerle Abdülhamid Devri ve İngiliz ajanı Yahudi Vambery, İrfan Yayıncılık, İstanbul 2009, ISBN 975-371-048-8
- Mim Kemal Öke Belgelerle Bir Devletlerarası Casusun Yaşam Öyküsü, Bilge Yayıncılık, İstanbul 1985
- Mim Kemal Öke İngiliz Casusu Prof. Arminius Vambery'nin Gizli Raporlarında II. Abdülhamid ve Dönemi, Üçdal Neşriyat, İstanbul 1983
- Cemal Kutay Sahte Derviş, Aksoy Yayıncılık, İstanbul 1998, ISBN 975-8263-22-6
Üretimleri
04.1Kitapları 14 kitap · kapaklı raf
Künyeler Vikipedi maddesindeki eser listesinden ayrıştırıldı. Kapağı bulunamayan kitaplar künyesinden dizildi.
Eser listesinden
Deutsch-türkisches Taschenwörterbuch (Almanca-Türkçe Cep Sözlüğü), İstanbul
Abuschka. (Çağatayca Sözlük, doğu el yazmalarından alıntılardan çeviri), Pest (Macarca)
Tschagataische Sprachstudien (Çağatayca Üzerine Çalışmalar), Leipzig
Meine Wanderungen und Erlebnisse in Persien (İran'da Gezi ve Hatıratım), Leipzig
Skizzen aus Mittelasien (Orta Asya'dan Eskizler), Leipzig
Geschichte Bocharas (Buhara Tarihi), Stuttgart , 2 cilt
Der Islam im 19. Jahrhundert (19. Yüzyılında İslam), Leipzig
Sittenbilder aus dem Morgenland (Şark Ülkelerinden Kültür Manzaraları), Berlin
Diğer eserler
Bağlantı atlası
Bu bağlar tahmin değil: iki kişiden birinin biyografisinde diğerinin adı geçiyor. Kanıt cümlesi her kartta yazılı.
-
Arminius Vambery hayat hikâyesinde anıyor Cemal Kutay
“• Cemal Kutay: Sahte Derviş, Aksoy Yayıncılık, İstanbul 1998, ISBN 975-8263-22-6.”
-
Arminius Vambery hayat hikâyesinde anıyor Mim Kemal Öke
“• Mim Kemal Öke: Saraydaki casus: gizli belgelerle Abdülhamid Devri ve İngiliz ajanı Yahudi Vambery, İrfan Yayıncılık, İstanbul 2009, ISBN 975-371-048-8.”
-
Arminius Vambery kendi hikâyesinde anılıyor Meçkey
“Profesör Arminius Vambery, Türkler'deki bazı vampir inanışlarına da değinmektedir.”
-
Arminius Vambery kendi hikâyesinde anılıyor Türk (etimoloji)
“Arminius Vambery: Türk kelimesini ilk defa etimolojik açıklamasını H.”
-
Arminius Vambery kendi hikâyesinde anılıyor Türkler
“Ünlü Türkolog Arminius Vambery ve Jean Deny tarafından 1879'da “Türk” "türemek" yani "aniden beliren", "türeyenler" anlamında ifade edilmiştir.”
Kaynaklar
-
K·01Ansiklopedi maddesiansiklopedi maddesiVikipedi - Arminius Vamberytr.wikipedia.org · erişim 03.10.2026
NotAçık kaynak ansiklopedi maddesi.
Kaynağa git ↗ -
K·02Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıTheodor Herzl, Mektuplar ve Günlükler, 7 cilt halinde, Berlin/Frankfurt-Main/Viyana 1983-1996erişim 03.10.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
-
K·03Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı"Arşivlenmiş kopya". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2011.etymonline.com · erişim 03.10.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗
Bilerek dışarıda bırakılanlar
Ölüm nedeni gibi sağlık bilgileri ve kaynağı çözümlenemeyen alanlar bu sayfada gösterilmez.
Vikipedi’den uyarlanmıştır
Bu profildeki metinler Vikipedi’deki “Arminius Vambery” maddesinden alınmıştır ve CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.
Ne değişti?
-
Kaynak yeniden tarandı
Profil bilgileri kaynak maddeyle yeniden karşılaştırıldı.
-
Profil oluşturuldu
3 kaynak ve 13 olayla ilk kayıt.
Düzeltme masası
Bir hata mı gördün? Üç adımda bildir. Kaynak eklersen incelemesi hızlanır.
- Ne yanlış?
- Doğrusu
- Kaynak
Önerin masada.
Editör ilk yanıtı en geç 5 iş günü içinde verecek. Kabul edilirse “Ne değişti?” günlüğünde görünecek.