Yaşname

Türkiye'de Yaşnameler üzeri çalışmalar ilk Veysel Arseven tarafından yapılmıştır. Arseven ayrıca Aşık Ömer'e ait bir yaşname şiirini de yayınlamıştır. İkinci çalışma Hayrettin İvgin, Üçüncü çalışma ise değişik tarihi yazarlardan derlenmiş 57 yaşname tarzı şiiri bir araya getiren Alim Çelebioğlu tarafından yapılmıştır.

Yaşnameler genelde insanın ana rahmine düşmeden ve ya doğumdan sonra başlayarak, ölüme kadar bir insanın hayatını anlatır. Çoğunluğu erkek yaşamını ele alırken kadınların yaşamı ile ilgili yazılmış yaşnameler de bulunmaktadır. Bazı yaşnameler dini ve tasavvufi görüşlerle ele alınmışken diğerleri düpedüz şairin hayatını işlemektedir.

Yaşname geleneği ilk Türkistan'da ortaya çıkmıştır. İlk temsilcileri Yusuf Has Hacib ve Ahmet Yesevi olan bu gelenek, Oğuzların batıya göçmesi ile Azerbaycan sahası ve Anadolu 'da da ortaya çıkmıştır, hatta Alevi - Bektaşi olan birçok temsilci de kazanmıştır. Kırgızların Manas destanında da geçen bu gelenek, Azerbaycan ve Orta Asya'da Sovyet dönemine kadar sürdüğü gibi, Anadolu ve Kıbrıs sahasında da 20. yüzyıla kadar halk şairleri tarafından sürdürülmüştür. Şiir olarak ilk yaşname örnekleri Yusuf Has Hacib ve Ahmet Yesevi'ye dayanırken, Türkçede yaşname olarak adlandırabileceğimiz ilk yazılı kayıt, Bilge Kağan yazıtının doğu yüzünde bulunan bilgilerdir. Bilge Kağan orada, kendi hayatlarından sözeden yaşname şairleri gibi, 8 yaşından kırk yaşına kadar yaptıklarını anlatmaktadır.

Yaşname geleneğinin İlk temsilcileri Yusuf Has Hacib ve Ahmet Yesevi olmuştur. 11. yüzyılda Yusuf Has Hacib'in Hakani Türkçesi ile yazdığı Kutadgu Bilig adlı eserin 6391‑6408 arası beyitlerinde insanın dünyaya gelişi, yaşlanması ve sonunda ölümden kurtulmayarak göçmesi ele alınmıştır. 361‑377. beyitlerinde gençlikten başlayarak kırktan altmışa kadar süren yaşam macerası ve ölüm korkusu ele alınmıştır. İkinci örnek 12. yüzyılda yaşamış olan Haci Ahmet Yesevi'nin Hakani Türkçesi ile yazılan hikmetleridir. Bir hikmetinde bir yaşından 63 yaşına kadar hayatını anlatır. Orta Asya'nın üçüncü büyük yaşname yazarı, 18. yüzyılda yaşayan Türkmen Mahtumkulu'dur. Mahtumkulu da yaşname geleneğine uygun olarak insan hayatını doğumdan ölüme kadar anlatmıştır.Azerbaycan sahasında tanınan yaşnamecilerden biri, 16. yüzyılda yaşamış Kurbani'dir. Kazaklar arası 18., 19. ve 20. yüzyılda yazılmış Yaşname örnekleri de bulunmaktadır. 1840 yılında doğmuş ve 1915 yılında ölmüş Kultuvma Sarmuratulı'nın 'Ömir Tuvralı' şiiri, 1939 yılında ölmüş Turmuğambet İzzelevov'un iki şiiri 18. yüzyılda yaşamış Bukar Jırav'ın "Tilek" adlı şiiri, 18. ve 19. yüzyılda yaşamış Şal Akın'ın bir "Kerilik" adlı yaşname türü şiiri bulunmaktadır. Bundan başka Yaşname geleneği Orta Asya ve Azerbaycan'da sovyetler dönemine kadar devam etmiştir. Örneğin 1879-1930 yılları arası yaşamış Mollamurt, yazarı belli olmayan ve Karakalpak dilinde Kontrobay adlı kişi için yazılmış bir yaşname ve 1901 - 1976 yılları arası Kuzey Azerbaycan'da yaşamış Aşık Behmen.