Tuvalar

Tuva Türkleri kendilerine Tuva kişi anlamında Tıva kiji, Dııva kiişi demektedir.

Çoğul olarak ise Tıvalar, Tıva ulus, Tıva çon denmektedir.

Eskiden Tıva'nın kuzeydoğusundaki Toju ulusu kendilerini Tuha, çoğul olarak Tuhalar demekteydiler. Tıva'nın güney tarafında ise Teregöl'ün aksakalları kendilerine Tuha demişlerdir. Köpsü göl Tıvaları da kendilerine Tuha demektedirler.

Tuva, Tıva, Tuha, Duha, Dııva gibi söylenişler geçmişte ve günümüzde bulunur.

Tuva Türkleri günümüzde kendilerini Tıva olarak tanımlar. Tıva ve Tuva sözlerinin anlamı ile ilgili Tuva Türkçesinde bilindik bir sözcük bulunmamaktadır. Coğrafik dolaydaki çok yakın toplumlardan Duhalar veya Tuhalar ise kendilerini Tuuha ve ayrıca Tofalar, Tubalar bulunur. Kendilerini Tıa kişi olarak tanımlayan en kuzeyde yaşayan Türklerden Dolganlar ise Sahalar arasında sayılmaktadır. Dolgan Türkçesinde Tıa sözünün anlamı tundra anlamına gelmektedir. Uranhay sözü ile çok yakın bir anlama sahiptir. Bu yüzden Güney Sibirya Türk toplumları başta olmak üzere Moğol ve Evenki gibi birçok toplumu da kapsayacak adlandırmalar olmuştur.

1. Tuvalar; Çin kaynaklarında Tu-po, Tu-p'o şekillerinde geçer. Bulundukları yerler kuzeyde Hsiao-hai ile batıda Kırgız Türkleri, güneyde Uygur Türkleri ile sınırlıdır. Üç boya ayrılmışlar olup her biri kendini yönetir. Otları toplayıp kulübe yaparlar, tarım ile uğraşmazlardı. Tuva topraklarında çok miktarda ve çok türde ot bulunurdu. Bunların köklerini toplayıp şifalı yemekler yaparlardı. Avcı toplumu olduklarından kuş, balık yaygın olarak tüketilirdi. Samur kürk ve geyik derisi giyimleri vardı. Ölüleri ağaç kutu ile dağın içine ya da ağaların üzerine bırakırlardı. Kendilerini saf kan Türk kabul ederler. Toplumda cezalandırmaya gerek duyulmamıştı, çalınan mal olsa iki katı geri ödenirdi. Kurıkan Türklerine yakındırlar
2. Tuba veya Tuvas, Moğolların kuzeybatısında, Tuhas, Toeles, Kırgıs ve Hang-has (Hakas) Türkleri ile birlikte adı geçen bir Türk halkıdır. Tuhas Türkleri de Şibir Türkleri ile birlikte anılan yine Türk soylu bir halktır. Tumat adı da yine Türk toplulukları içinde adı geçen Selenge'nin batısında oturan diğer halklar gibi Moğollar tarafından orman halkı olarak adlandırılmıştır. Urianghai, Urianghacin, Urianghan, Urianghat, Urianghadai şekillerinde geçen Türk halkı ise Tanglu dağlarının kuzeyinde yaşamaktadır
3. Tuvaları geçim kaynakları göz önüne getirilirse tipik olarak iki gruba ayrılır:
4. Batı'da Bozkır bölgelerinde tarım ve büyük-küçük baş hayvancılıkla uğraşanlar
5. Doğu'da Tayga bölgesinde, avcılık ve Ren geyiği-sürübesiciliği yapanlar
6. Tuva tarihi, antik yerleşim kalıntılardan Paleolitik Çağa kadar geriye gittiği öne sürülür. Sayan Dağları yakınındaki Tayga bölgesinde avcılık ve balıkçık yaparak yaşamışlardır. Tuva'da Sakalardan kalmış birçok buluntu vardır. MÖ 2. yüzyılda, Hun İmparatorluğu'nda yerleşik yaşamla birlikte göçebe yaşama da başlamışlardır
7. Tuva adı eski Çin kaynaklarındaki T'o-pa boy adından gelmektedir. Topalar Eski Türklerin ana toprağı olan günümüzdeki Kuzey Çin topraklarında MS 4.-6. asırlarda 200 yıl kadar sürmüş olan Topa Devletini kurmuşlardır
8. MS 500 yılından sonra, Türk yerleşimciler erken-Orta Çağ'da Köktürk devletinin parçası olarak bölgede yaşamaya başlamışlardır
9. MS 1000 yılında, Tuba (Dubo) kabileleri dağlık-Tayga'da, Sayan sahasında, Samodi halklarını devirerek bölgeye yerleştiler
10. 1207yılında, Tuvalar Cengiz Han'ın işgaline uğramış ve Moğollar bölgede etki alanlarını artırınca sonunda Moğol İmparatorluğu'nun bir egemenliğinde kalmışlardır. Moğol hakimiyeti yüzyıllar sürse de Tuvalar Türklüklerini kaybetmemişler, Moğollarla ırki karışmaya engel olmuşlardır
11. O devirde yazılmış olan "Moğolların Gizli Tarihi" adlı eserde Tuvalardan "Tuba" olarak bahsedilir
12. 1634yılında, Moğol lideri Ombo Erdeni Altan Han (saltanat. 1627–1651) Rusya'ya bağlılığa yemin edmiştir
13. Tuvalar, 17. yüzyılda Budizmi kabul etmişlerdir
14. 18. yüzyılda Mançu ve Ch’ing Hanedanlığı (清朝, Qīng cháo) Tuvalar üzerinde egemen olmuştur
15. 1883-1885y

Rusya Federasyonunda Rusya'ya göre nüfus 313.940'dır. Tuvaların %35'i kırsal bölgede, %65'i şehirlerde yaşarlar ve kullandıkları tek dil Tuvacadır.