Türkiye'deki Ermeni kültürel mirası

Osmanlı İmparatorluğu'nda 18. yüzyılın sonlarına kadar Ermeni okullarının açılmasına izin verilmedi. Gayri resmi olarak, Bitlis bölgesinde çok sayıda okul vardı, ancak ilk okul "gerçek anlamda" 1790'da Şnork Migirdic ve Amira Miricanyan tarafından açıldı. Patrik Garabet'in 1823'ten 1831'e kadar hüküm sürdüğü dönemde çok sayıda Ermeni okulu kuruldu. İlk yükseköğretim kurumu 1838'de Üsküdar'da açılmış ve Cemeran Okulu olarak adlandırılmıştır. İstanbul Patrikliği'ne göre 1838'de Anadolu'da 439 Ermeni okulu işletilmekteydi.

Tanzimat'ın 1839'da I. Abdülmecid tarafından ilan edilmesi sırasında Ermenilerin sadece Konstantinopolis'te 4.620 öğrenciye hizmet eden iki kolejin de dahil olduğu otuz yedi okulu vardı. Buna ek olarak şehirde birkaç müze, matbaa, hastane, halk kütüphanesi ve sekiz farklı dergi bulunmaktaydı. Türkiye Ermenileri Patrikliği'ne göre, 1901-1902'de Osmanlı İmparatorluğu'nda 81.226 öğrenci ve 2.088 öğretmen ile 803 Ermeni okulu vardı. Bu okullardan 438 tanesi (36.839 öğrenci ve 897 öğretmen) Vilâyat-ı Sitte'de yer almaktaydı. Kırım sırasında ve sonrasında Anadolu'daki çoğu okul tahrip edildi veya başka amaçlar için kullanıldı. 2005 yılı itibarıyla İstanbul'da 18 Ermeni okulu hala açıktır.

Ermeni yer isimlerinin değiştirilmesi ilk olarak Sultan II Abdülhamid tarafından gerçekleştirilmiştir. 1880 yılında basında, okul kitaplarında ve devlet kurumlarında "Ermenistan" kelimesinin kullanılması yasaklanmış ve daha sonra kelime Anadolu ya da Kürdistan gibi kelimelerle değiştirilmiştir. Ermeni yer ve kişi isimlerinin değiştirilmesi Cumhuriyet döneminden 21. yüzyıla kadar devam etmiştir. Bu değişiklikler içinde soyadı Türkleştirme, hayvan isimlerinin değiştirilmesi, Ermeni tarihsel figürlerin isimlerinin değişimi (Balyan ailesi Baliani denilen İtalyan bir ailenin kimliği altında gizlenmiştir), ve Ermeni tarihi olaylarının değiştirilmesi ve çarpıtılması yer alır.

Çoğu Ermeni yer adı, Osmanlı İmparatorluğu'nun doğu illerinde yer almaktaydı. Manavazkert (bugün Malazgirt), Norakert, Dikranagert, Noyakert gibi -kert ekini içeren köyler, yerleşimler veya kasabalar, Arataşen, Pemzaşen, Noraşen gibi köy manasına gelen -şen ekini içeren yerleşimler ve şehir manasına gelen -van ekini içeren Çarentsavan, Nahçıvan, Tatvan gibi toponimler ismin Ermenice kökenli olduğunu belirtir. Osmanlı tarihi boyunca, Ermeni köylerine yerleşen Türk ve Kürt kabileleri köylerin Ermenice isimlerini değiştirmişlerdir. Örneğin Noraşen, Norşin olarak değiştirilmiştir. Bu değişim özellikle Ermeni Kırımı'ndan sonra Türkiye'nin doğusunda bulunan Ermeni nüfusu tehcir edilmiş köy ve bölgelerde gözlemlenmiştir.

Etimolog ve yazar Sevan Nişanyan tarafından 3600 Ermeni coğrafi mekan isminin değiştirildiği tahmin edilmektedir.

1914'te Türkiye Ermenileri Patrikliği, Osmanlı İmparatorluğu'nda bulunan bir dizi manastır, kilise ve dini kurumları bir liste altında topladı. Patrikhane, Patrik'in kontrolü altında 200'den fazla manastır ve 1.600 kilisenin bulunduğunu ve toplamda 2.549 dini mekânın var olduğunu ortaya koydu. 1974'te UNESCO, 1923'ten sonra Doğu Türkiye'de ayakta kalmış 913 Ermeni tarihî eserinden 464'ünün tamamen yok olduğunu, 252'sinin harabeye dönüştüğünü ve 197'nin onarıma ihtiyacı olduğunu belirtti. Bunlar arasında Mucizeler Manastırı ve Aparank Manastırı sıralanabilir.

2011'de Türkiye'de, çoğunlukla İstanbul'da bulunmak üzere işleyen 34 Ermeni kilisesi vardı.

1. Erken 20. yüzyıl
2. 1895Holy Apostles Monastery in the 20th century
3. Arakelots Manastırı, 4. yüzyılda Aydınlatıcı Aziz Grigor tarafından Roma'dan aldığı çeşitli kalıntı ve eserleri barındırması için kuruldu. Hristiyan azizleri Petrus ve Pavlus'un sol kollarını ve Havari Andreas'ın sağ kolunu içeren bu kalıntılar, manastıra ismini vermiştir. 9.-11. yüzyıllarda Mamikonyan beylerinin egemenliği boyunca manastır, Taron'un önemli bir kültürel ve dini merkezi haline geldi. Türk fethinden sonra manastırın tarihi, baskınlardan, katliamlardan, kısa süreli terk edilme dönemlerinden ve sonrasında manastır topluluğunun yeniden kurulması ve kısa süreli canlanmalardan oluşur. Osmanlı yönetimi altında bir miktar istikrar geri dönmüş ve manastır zenginleşmiştir, ancak 17. yüzyılda Osmanlı-İran savaşları sırasında tekrar düşüşe geçmiştir. 1660'larda bir deprem binaların çoğuna zarar verdi. Son büyük katliam 1895 yılında gerçekleşti, ardından cemaat sadece iki veya üç keşişe indirgendi
4. 1915Saint Karapet Monastery c. 1915
5. Surp Garabet Manastırı, tarihsel olarak Aydınlatıcı Aziz Grigor tarafından Büyük Ermenistan'ın Taron Bölgesi'nde 4. yüzyılda kurulmuştur ve günümüzde Muş'un Çengilli (Yukarıyongalı) köyünde yer almaktadır. Yapı, Ermeniler'in en eski manastırlarından biriydi. Aziz Garabet Manastırı, Ermeni Hristiyanları'nın hac ziyareti için en önemli üç yerden biriydi ve Osmanlı Ermenistanı'nın en zengin ve en eski kurumlarından biridir
6. 1923Varagavank Monastery in 1923
7. 1003–2411. yüzyılın başlarında önceden var olan bir dini mekan üzerine kurulmuş yapı, Ermeni Krallığı Vasburagan'ın içindeki en zengin ve en iyi bilinen manastırlardan biriydi ve daha sonraki yüzyıllarda, Van'daki Ermeni Apostolik Kilisesi'nin başpiskoposluğunu barındırmıştır. Artsruni Hanedanlığı Kralı Senekerim-Hovhannes tarafından hükümdarlık döneminde aynı bölgede 7. yüzyıldan kalma bir binada tutulmuş Gerçek Haç'ın bir kalıntısını barındırmak için kurulmuştur. Kilisenin iç formu, Ermenistan'daki Azize Hripsime Kilisesi tasarımlarını andırmaktaydı. Van'ın Ermeni başpiskoposu, 19. yüzyılın sonlarına kadar burada yaşadı. Burada yaşamış din adamlarından gelecekte Katolikos olacak Mıgırdiç Hrimyan, tarihi Ermenistan'da basılan ilk gazete olan Artsiv Vaspurakani'yi (Vaspurakan'ın Kartalı) kurdu
8. 1895 - 10yüzyılda kurulmuş olan Nareg Ermeni Manastırı (Naregavank), Van Gölü'nün güney yakasında Vostan (Gevaş) kasabası yakınındaki Narek (Yemişlik) köyünde yer almaktaydı. Orta Çağ Ermeni edebiyatının büyük ismi mistik şair Grigor Naregatsi (y. 950-110) bu manastıra mensuptu
9. 1913Saint Bartholomew Monastery in 1913
10. Aziz Bartalmay Manastırı, şu anda güneydoğu Türkiye'nin Van ilindeki Başkale kasabası yakınlarında yer alan tarihi Vasburagan Eyaleti'nde 13. yüzyılda inşa edilmiştir. Eskiden Ermeni halkının en önemli hac alanlarından biri olarak kabul edilirdi. Manastır, Hristiyanlığı 1. yüzyılda Ermenistan'a getirdiğine inanılan Havari Bartalmay'in şehitliğinin bulunduğuna inanılan