Türkiye'de yayımlanmış sinema dergileri

Türkiye’de sinema alanındaki biyografik ve bibliyografik çalışmalar, hem nicelik hem de nitelik bakımından uzun süre sınırlı kalmıştır; bu durum, bir yandan birincil kaynaklara erişimde yaşanan güçlüklerden, diğer yandan ise bu alana yeterli akademik ilginin gösterilmemesinden kaynaklanmaktadır. Türkiye’de sinema yayınlarını kapsayan bütünlüklü bir arşivin bulunmaması, kütüphanelerdeki materyallerin sınırlı veya eksik olması ve mevcut koleksiyonların zamanla kaybolması, bu alandaki araştırmaları zorlaştırmaktadır. Sinemanın uzun süre popüler bir eğlence olarak görülmesi, bu alandaki yayınların yeterince korunmamasına yol açmıştır. Yapılan çalışmalar çoğunlukla parçalı ve yüzeysel niteliktedir. Bu alandaki erken örnekler arasında Giovanni Scognamillo’nun “Türkçe’de çıkmış sinema yayınları bibliyografyası”, Nezih Coş’un çeşitli bibliyografya çalışmaları ve Erman Şener’in Türk basınında sinema yazıları üzerine incelemeleri yer almaktadır. Bu çalışmalar öncü nitelikte olmakla birlikte, kapsam ve yöntem açısından çeşitli eksiklikler barındırmaktadır. Alandaki ilk derleme ise Selim Nüzhet Gerçek tarafından 1941 yılında yayımlanan “Tiyatro ve Sinema Mecmuaları” başlıklı çalışmadır.

Osmanlı'da ilk sinema gösterisi, Sigmund Weinberg tarafından 1896–1897 yıllarında gerçekleştirilmiştir. Weinberg, yalnızca sinemayı tanıtmakla kalmamış; fonograf, gramofon ve fotoğraf makinesi gibi dönemin yeni teknolojilerinin de Osmanlı toplumuna tanıtılmasında rol oynamıştır. Ayrıca Pathé’nin Türkiye temsilciliğini üstlenerek sinemanın erken dönemde yaygınlaşmasına katkı sağlamıştır. İlk sinema gösterimleri başlangıçta geçici mekânlarda (birahane, sirk vb.) yapılmış, daha sonra sabit salonların açılmasıyla birlikte sinema daha geniş kitlelere ulaşmıştır. Bu gelişmeler, sinema alanında süreli yayınların ortaya çıkmasını da beraberinde getirmiştir.

Türkiye’de matbuat tarihçiliğinin öncülerinden kabul edilen Selim Nüzhet Gerçek, 1933 tarihli Matbuat Cemiyeti Almanakı’nda (s. 252) 1914 yılında yayımlanan dört sinema süreli yayını listelemiştir. Bu yayınlar Sinematograf Ceridesi, Sinema Haberleri, Sinema ve Ferah’tır. Gerçek’in Ağustos 1941’de Perde ve Sahne dergisinde yayımlanan “Arap Harfleriyle Tiyatro Sinema Mecmuaları” başlıklı yazısında da aynı yayınlar yalnızca isim olarak anılmaktadır. Bu çalışmada Gerçek, Sinematograf Ceridesi, Sinema Haberleri ve Sinema dergilerini “sinema mecmuası” olarak sınıflandırırken, Ferah’ı bu kategoriye dâhil etmemiştir. Cumhuriyet öncesi sinema yayınları arasında uzun süre yalnızca Ferah’ın 11 Şubat 1915 tarihli 57. sayısı ile Sinema’nın 5 Şubat 1915 tarihli 62. sayısının Milli Kütüphane’de bulunan nüshaları bilinmekteydi. Bu nedenle söz konusu yayınlar, erken dönem Türkçe sinema basınının ilk örnekleri olarak kabul edilmiştir. Daha sonra, Sinema Haberleri gazetesinin 9 Aralık 1914 tarihli 67. sayısının Osmanlı arşivlerinde tespit edilmesi ve Serdar Öztürk Odabaşı tarafından 2018 yılında yayımlanan çalışmalarla tanıtılması, bu alandaki bilgileri genişletmiştir. Aynı araştırmacının farklı çalışmalarında Sinema Haberleri’nin çeşitli nüshaları da kaynak olarak kullanılmıştır. Bu bulgularla birlikte, Ferah ve Sinema’nın yanı sıra Sinema Haberleri’nin de varlığı kesinleşmiştir.

1. Bilinen ilk Osmanlıca sinema dergisi 5 Şubat 1914'te yayımlanmıştır. Bir kısmı 1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanından sonra da çıkmaya devam eden ve sayıları bir düzine kadar olan bu dergilerin ortak özellikleri şöyle sıralanabilir Bu dergilerin tamamı Osmanlıca ve Fransızca olmak üzere iki dilde yayımlanmıştı. Dergi sayfalarının yarısı Osmanlıca, diğer yarısı ise Fransızcaydı. Genelde Osmanlıca sayfa sayıları, Fransızca sayfalardan biraz daha fazla oluyordu. Ön kapak Osmanlıca arka kapak Fransızca basılıyordu. "Sinema Yıldızı" hariç diğer tüm dergilerin kapakları renkli basılmışlardı ve genelde bu kapakta dönemin starlarından birinin fotoğrafı yer almaktaydı. Dergilerin boyutları bugünkü dergilere benzese de hacimleri her zaman aynı kalmıyor, sayfa sayıları dönem dönem azalıyor ya da artıyordu. Kağıt kaliteleri zamanın şartları gereği oldukça düşüktü. Haftada üç kez yayımlanan "Sinema Gazetesi" hariç bu dergilerin çoğu haftalık çıkıyordu. Aralarında aylık yayımlanan sinema dergisi yoktu. Yayın ömürleri de farklı olan bu dergilerin fiyatları beş ile on kuruş arasında değişmekle birlikte, yayın hayatının ikinci yılına erişebilen dergilerin fiyatları arttırılmış ve ikiye katlanmıştır. Dergiler zaman zaman tiraj artırmak amacıyla promosyonlar yapmışlar, bazı çekilişler düzenleyerek okuyucularına sinema biletleri için indirim ikramiyeleri dağıtmışlardır. Bazıları da aynı amaçla fiyat kırmışlardır. "Türk Sineması" ve "Artistik-Sine" hariç diğer dergiler sadece yurt içinde dağıtılırken, sadece adı geçen bu iki dergi yurt dışı abonelerine de dağıtım yapmıştır
2. 1914'ten Latin harflerinin kabul edildiği 1928'e kadar yayımlanmış Osmanlıca sinema dergileri şunlardır:
3. Ferah Dergisi 1914'te, yani Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girdiği yıl çekilen Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı filmiyle aynı zamanlarda çıkan bu dergi Türkiye'nin 'yalnızca sinemayla ilgili' ilk süreli yayını olma özelliğini taşıyor. Kavakibizade Selahaddin Bey'in sahibi olduğu ve sorumlu yazı işleri müdürlüğünü İbrahim Halid'in yaptığı bu dergi haftada üç kez çıkıyordu ve 57 sayının sonunda kapandı. Dergi kapandıktan sonra uzunca bir süre ülkede sinema dergisi çıkmadı
4. Sinema Gazetesi "Şehzadebaşı Müdafaa-i Milliye Sineması"nın dağıttığı bir broşürdü ve açıkça belirtilmemiş olmakla birlikte bu sinemanın yayın organı ve program kitapçığı yapısındaydı. Haftada üç kez Osmanlıca ve Fransızca yayımlanan derginin idare yeri Cağaloğlu Daire-i Mahsusa'ydı ve sorumlu müdürü A.Cemil'di. Nüshası (tek sayısı) 10 para olarak belirlenmiş olan dergi Pera'nın sokaklarında sinemanın görevlilerince dağıtılıyordu. 62. sayısı 5 Şubat 1914 tarihinde çıkan dergi Zarafet Matbaası'nda basılıyordu. Bugün için eldeki tek nüsha da budur
5. Sinema Postası (Le Courrier du Cinema) Haftalık sinema gazetesiydi. Osmanlıca ve Fransızca sayfaları olan derginin kapağı renkliydi. Çıkış tarihi 8 Aralık 1923 olan derginin bir özelliği de Cumhuriyet döneminin ilk sinema dergisi olmasıdır. Nüshası 10

1. 1930'lu yıllar sinema dergilerinde bir patlama yaşandığı dönem olmuştur. Sadece 1934 yılında 7 sinema dergisi birden yayımlanmaya başlamıştı. Otuzlu yılların dergilerinden bazıları şunlardır:
2. Holivut 1931. Yeni harflerle basılan ilk önemli dergi budur. Yabancı filmler jenerik ve özgün fotoğraflarıyla birlikte ve ayrıntılı bir biçimde ilk kez bu dergide ele alınmıştı. Sinema mevsimi başlarında film gösterim listelerinin dergide ilan edilmesi de yine Türkiye'deki ilklerden biridir
3. Artist, 1930'da 10. sayı
4. 1932Foto Süreyya Foto, Sine ve Spor Dergisi - 15 günde bir
5. Film Gazetesi 1933
6. Yedi Gün 1933. Haftalık dergi Şubat 1935'te 100. sayısına ulaşmıştı. Sedat Simavi'nin sahibi olduğu bu uzun soluklu dergi 1940'lı yıllarda da yayınını sürdürdü
7. Sinema Mecmuası 1934. Bunlardan sinema mecmuası 40 sayı çıktı
8. Sinema Mecmuası 1934. Aynı adı taşıyan ikinci dergi 70 sayı sonunda kapanmıştır
9. Gösteriş Sinema 1935
10. Sinema Alemi 1935. 101 sayı çıktı
11. İstanbul Holivut Magazin 1936
12. Film Mecmuası 1936
13. Sinema Objektifi, 24 Kasım 1937'de 7. sayısı çıktı. Fiyatı 10 kuruştu
14. Haftalık Sinema 1937
15. İstanbul Sinemaları 1937. 153 sayı çıkmıştır
16. Resimli Hafta 1938. Haftalık dergi. Fiyatı 5 kuruş
17. Sine Fehim mecmuası 1938
18. Yıldız Dergisi 1938'den 1954'e kadar yayımlandı. 1930'ların en önemli sinema dergisiydi. Magazin yönüyla sinemayı kitlelere sevdirdiği gibi, birçok film eleştirmeni ilk kez bu dergide düzenli makaleler yazmışlardı. Sinemayla ilgili araştırma ve inceleme yazıları bugün halâ değerli bir kaynak niteliğindedir
19. Film Dünyası 1939