Türkiye'de Yahudilik Osmanlı dönemi

Osmanlı kayıtlarında adı geçen ilk sinagog, Bursa'daki Etz Ha-Hayim Sinagoğu, (Türkçe: Hayat ağacı) 1324 yılında Osmanlı yönetimine geçti. Sinagog günümüzde hâlâ kullanılmakta, fakat Bursa'daki Yahudi nüfusu 140 civarına düştü. Osmanlı İmparatorluğu'nda Yahudiler, sultanın tebaası içinde diğer gayrimüslim cemaatlerle belirlenmiştir. Cami ve yüksek binaların yakınlarında yaşamamalarını ve kölelere sahip olmamalarını emretmiştir. Fakat diğer sultanlar daha toleranslıydı. İstanbul'un Fethi'nden sonra Fatih Sultan Mehmed, şehri yeniden imâr etti. Bu süreçte imparatorluğun her tarafından Müslüman, Hristiyan ve Yahudilere yeni başkente gelmeleri çağrısı yaptı. Kısa bir süre zarfında Balkanlar'dan Romanyotlar başta olmak üzere, Anadolu'dan birçok Yahudi devrin en görkemli şehri olan İstanbul'a yerleşti. Şehrin toplam nüfusunun 10% u oluşturdular. Yahudi nüfusunun sayısı, 1421–1453 arası Osmanlı İmparatorluğuna göç eden Aşkenaz Yahudileriyle arttı. Aşkenaz Yahudileri arasında Fransız kökenli, Almanya doğumlu, Haham İzak Sarfati de vardı. Sarfati, Edirne baş hahamı oldu ve Avrupa'daki Yahudileri Osmanlı topraklarına yerleşmeleri için davet etti. Mektubunda Osmanlı'da eksiklerin olmadığını belirtti ve “Müslüman yönetimi altında yaşamak, Hristiyanların zulmü altında yaşamaktan iyi değil mi?" diye sordu.

Yahudilerin Anadolu'ya göçlerinin en yoğun olduğu dönem, 2. Mehmet'ten sonra gelen 2. Beyazıt dönemi oldu (1481-1512). İspanya ve Portekiz'den kovulan Yahudiler, Sultan'ın gönderdiği resmî davetiyeyle büyük sayılarda İmparatorluğuna yerleştiler. 1492 yılında Yahudi-Türk ilişkilerinde kilit noktalardan biri yaşandı. İspanya'daki engizisyondan kaçan 150.000 Yahudi'nin birçoğu Osmanlı İmparatorluğuna yerleşti. Bu olay, şehrin nüfusunun yeniden yapılanması için önemliydi, çünkü Haçlılar döneminde ve Kara Ölüm'den dolayı nüfus 70.000 civarındaydı. Sefarad Yahudilerin bir kısmı da Selanik şehrine yerleşti. Gelen Yahudiler Osmanlı İmparatorluğu'nun birçok işine yaradı. Müslüman Türkler ticari girişimlerle pek ilgili değildi ve doğal olarak ticari işleri azınlık grupların ellerine bıraktı. Ayrıca Müslüman Türkler, Hristiyanlara pek güvenmediklerinden Musevileri tercih ettiler alış-verişlerinde. İspanyol Yahudiler, İmparatorluğun zengin şehirlerinde yaşama iznine sahipti. Daha çok, Avrupa şehirlerini (İstanbul, Saraybosna, Selanik gibi) Batı ve Kuzey Anadolu şehirlerini (Bursa, Aydın, Tokat ve Amasya) ve Akdeniz kıyılarındaki şehirleri (Kudüs, Şam ve Mısır) tercih ettiler.

İzmir uzun bir süre boyunca İspanyol Yahudiler tarafından yerleşim yeri olarak kullanılmadı. Kudüs'teki Yahudi nüfusu 1488'de 70 aileden 16. Yüzyılın başında 1.500'e çıktı. Şam'da 500 ailelik bir cemaat vardı. İstanbul'da 30.000 Yahudi ve 44 sinagog vardı. Beyazıt Yahudilerin Haliç kıyısında yaşamalarına izin verdi. Mısır'ın Kahire şehri çok sayıda sürgün Yahudiye kapılarını açtı, bir süre sonra sonradan gelen Yahudiler yerel Yahudi nüfusunu geçti. Selanik'te Yahudilerin sayısı diğer milletlerden