Türkiye cumhurbaşkanı yardımcısı

Anayasanın sekizinci maddesine göre, yürütme yetkisi 2017 yılına kadar cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kuruluna aitti, 2017 yılından sonra yetki tamamen cumhurbaşkanlığına verildi. Üçüncü Bölüm, Birinci Kısım, İkinci Bölüm (Madde 109-116), eskiden başbakan ve bakanlar kurulunun onaylanması ve işleyişi için kuralları belirlemekteydi (A109).

Nisan 2017'de seçmenler, mevcut Türkiye Anayasası'nın 18 maddesi üzerindeki değişikliklerini oyladı. Hükûmetteki Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) ve kurucularından Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından desteklenen madde değişiklikleriyle ilgili tartışmalar uzun süre devam ettikten sonra muhalefetteki Milliyetçi Hareket Partisinin (MHP) desteğiyle birlikte Meclisten geçerek halk oylaması kararı alındı. Değişiklik paketi, yürürlükteki parlamenter sistemin kaldırılarak yerine başkanlık sisteminin getirilmesini, başbakanlık makamının ortadan kaldırılmasını, meclisteki vekil sayısının 550'den 600'e çıkarılmasını ve Hâkimler ve Savcılar Kurulunun (HSYK) yapısında değişiklikler yapılmasını içerdi.

16 Nisan 2017 tarihinde yapılan anayasa değişikliği referandumu %51,41 oranla kabul edildi. Değişiklikle beraber yürütme organı olan Başbakanlık kaldırıldı, bu kapsamda başbakan yardımcılığı kaldırıldı ve yerine cumhurbaşkanı yardımcılığı oluşturuldu.

Eski dönemde başbakan yardımcısı cumhurbaşkanı yardımcısı gibi Millî Güvenlik Kurulu üyesiydi. Koalisyon hükûmetlerinde koalisyon ortağı partilerin genel başkanları, isterse başbakan yardımcısı olurdu. Başbakan yardımcılarının kendilerine bağlı kuruluşları bulunurdu. Bu kuruluşlar genellikle hükûmetin kurulması sonrası başbakan ve başbakan yardımcıları arasında yapılan görev dağılımıyla belirlenirdi.

Türkiye siyasi tarihinde 44 kişi başbakan yardımcısı olmuştur.

Cumhurbaşkanı yardımcıları, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip kişiler arasından cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır. Görevlerine başlamadan önce, Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde 81. maddede belirtilen şekilde yemin ederler. Parlamento üyeleri, cumhurbaşkanı yardımcısı olarak atandıklarında milletvekillikleri sona erer.

1. Türk vatandaşı olmak
2. 18 yaşını aşmak
3. İlkokul mezunu olmak
4. Hırsızlık, dolandırıcılık gibi yüz kızartıcı suçlardan mahkûm olmamak
5. Muaf olmadıkça askerlik hizmetini tamamlamak
6. Taksirli suçlar hariç olmak üzere en az 1 yıl ağır hapis cezası nedeniyle hüküm giymemek
7. Terör eylemi nedeniyle hüküm giymemek
8. Milletvekilliği makamına uygun olmayan hiçbir kişi, Türkiye Cumhuriyet Cumhurbaşkanı Yardımcılığı makamına uygun olamaz. Cumhurbaşkanı yardımcısı meclis üyesi olmasa da, yasama dokunulmazlığı kapsamında sayılmaktadır

Türkiye'deki cumhurbaşkanı yardımcılığı, diğer başkanlık sistemiyle yönetilen ülkelerden bazı önemli yönleriyle ayrılmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri gibi diğer başkanlık sistemlerinde, başkan yardımcısının doğrudan halk oylamasıyla seçildiği uygulamalardan farklı olarak Türkiye'de cumhurbaşkanı yardımcısı, doğrudan halk tarafından seçilmemektedir, cumhurbaşkanı tarafından atanmaktadır.

Türkiye'de cumhurbaşkanı yardımcısının görev ve yetkileri, cumhurbaşkanının belirlediği sınırlar çerçevesinde yürütülür. Diğer başkanlık sistemlerinde, başkan yardımcısı genellikle anayasal olarak belirlenmiş daha net görev tanımlarına sahiptir. Diğer başkanlık sistemlerine benzer olarak, cumhurbaşkanının görevden alınması, istifa etmesi veya diğer nedenlerle makamın boşalması durumunda görevi devralma yetkisiyle donatılmıştır. Diğer örneklerden farklı olarak görevi devraldığında ülkeyi 45 gün içerisinde seçime götürene kadar görevde kalacaktır. Ancak genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa, cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimleri birlikte yapılır. Genel seçime bir yıldan fazla süre varsa, 45 gün içerisinde seçilen cumhurbaşkanı bir sonraki genel seçim tarihine kadar görevde kalır ve bu süre döneme dahil edilmez.

Türkiye'de yürütmenin daha merkeziyetçi bir yapıya sahip olması nedeniyle, diğer başkanlık sistemlerindeki kadar geniş ve bağımsız bir yetki alanına sahip değildir. Özellikle ABD'de, başkan yardımcısı hem yürütme hem de yasama süreçlerinde etkin bir rol oynayabilirken, Türkiye'de cumhurbaşkanı yardımcısının yasama süreçlerindeki rolü sınırlıdır.