Taryat Yazıtları

Arkeologlar bu yazıtından varlığından, 1909'dan beri haberdardır. Çünkü, 1909'da bulunan Şine Usu Yazıtı'nda böyle bir yazıtın varlığından söz edilmektedir. Bununla birlikte bu yazıtın gün yüzüne çıkarılması 1909'dan itibaren 47 yıl sürmüş, sonuçta Taryat Yazıtı Moğol arkeolog Dorjsuren tarafından 1956'da bulunmuştur. Bu keşfin sonrasında ise Rus-Moğol bilim heyetince 1969'da yazıtın oturtulduğu kaplumbağa kaide bulunmuş; yazıtın diğer iki parçası Ser-Odjav ev Volkov'un çalışmalarıyla tespit edilerek bilim dünyasına sunulmuştur. Yazıtın parçaları bugün Ulan Batur'daki Moğol Arkeoloji Enstitüsünde sergilenmektedir.

Uygur Kağanlığı, 745'te Türk Kağanlığı'nın yıkılmasıyla onun yerini alan Türk devletidir. Kağanlık, Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuştur. Uygur Kağanlığı, Türk Kağanlığı'nın aksine Tang Hanedanlığı ile dostane ilişkiler geliştirmiş ve An Luşan İsyanı sırasında Tang'a yardım etmiştir. Uygurlar, kısa sürede Orta Asya'nın en önemli siyasi güçlerinden biri hâline gelmiştir. Buna rağmen, 848'de Kırgızlara yenilen Uygurlar, güçlerini kaybederek batıdaki Kansu ve Sincan bölgelerine göç etmek zorunda kalmıştır.

Yazıtın meydana getirildiği bengü taşlar, parlak griden yapılmış granit kaplumbağa kaidelerinin üzerine oturtulmuştur.Yazıtın tüm yüzlerinde ve kaplumbağa kaidesinde toplam Orhun alfabesiyle yazılmış otuz bir satır yazı bulunmaktadır. Yazıtın meydana getirilmesini sağlayan Bayan Çor, Uygur Kağanlığı'nı 747-759 yılları arasında yöneten Türk kağanıdır. Yazıtı taşa işleyen kişi ise Böke Tutam'dır. Yazıtta bulunan tamga, Şine Usu Yazıtı'nda da bulunmaktadır.

Yazıtta Bayan Çor Kağan kendisinden "İl İtmiş Bilge Kağan" unvanıyla bahsetmektedir. Bayan Çor, yazıtların doğu yüzünde, babasının öldürülmesinden sonra devlet içerisinde oluşan iç karışıklıklar ve taht için ağabeyi Tay Bilge Tutuk'u destekleyen boylarla yaptığı savaşları anlatmaktadır. Bu boylar arasında, metinden anladığımız kadarıyla Bayan Çor'un en fazla mücadele ettiği boy Tatarlardır. Yazıtın batı yüzünde ise, anlatım Uygur boyuyla sınırlı kalmamış ve Türk Kağanlığı'nın büyük devlet adamları olan Bumin Kağan, İstemi Kağan vb. Türk büyüklerinden bahsedilmiştir. Bu durum bazı tarihçiler tarafından, Uygur Kağanlığı'nın aslında Türk Kağanlığı'nın bir devamı olduğunu; iki farklı devletten ziyade saltanat uruğunun bir nevi darbe ile Aşina'dan Yaglakar uruğuna geçtiğinin bir göstergesi olarak görülmüştür.