Serdarabad Muharebesi

1917 tarihinde Rusya'da ortaya çıkan Ekim Devrimi sonrası 5 Aralık tarihinde Erzincan'da Osmanlı 3. Ordusu ile Transkafkasya komiserliği arasında imzalanan mütarekeden sonra Kafkas cephesinden bilhassa Ermenistan'dan geri çekilen Rus ordusunun yerine Ermenilerden oluşan silahlı gruplar geçmeye başladı. Mevcut olan jeopolitik vaziyetini kullanarak, Osmanlı İmparatorluğu Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus ordusunun ele geçirdiği topraklarını geri almaya ve sonrasında da Ermenistan ve Güney Kafkasya'ya girmeyi planlamıştı.

1918 yılı Şubat ayında Osmanlı 3. ordusu sırayla Doğu Anadolu'daki yerleşimlerini ele geçirmeye başladı. Nisan ayında Trabzon barış müzakerelerinin başarısız sonuçlanmasından sonra Mehmet Vehbi Paşa ordusunu Transkafkasya'ya harekete geçirdi. Yeni ilan edilmiş Transkafkasya Federal Cumhuriyeti hükûmetinin zayıf politikasını kullanarak Osmanlı ordusu 25 Nisan tarihinde güçlü tahkim edilmiş Kars kalesini ele geçirip Gümrü şehri için açık bir tehdit oluşturdu. Kars'ı ele geçirdikten sonra Osmanlı kumandanlığı Transkafkasya hükûmetine yeni koşullar zorladı, bilhassa Ahilkelek, Ahıska ve Gümrü teslim olacak, aynı zamanda Gümrü-Cülfa demiryolu onlara verilecekti ve böylelikle Osmanlı ordusuna Tebriz yolu açılacaktı. Nihayetinde Britanya ile savaşın sona ermesine dek Transkafkasya'daki tüm demiryollarını kullanabileceklerdi. Batum'da Transkafkasya heyeti ile gerçekleştirilen müzakerelerin sonuca varması beklenmeden Osmanlı ordusu hızlı hücum ile Gümrü'yü ele geçirip Ermenistan'ın tamamı için tehdit oluşturdu.

Ermenistan'a girebilmek için Osmanlı askeri kumandanlığı tarafından orduda yeni düzenlenme yapıldı: Yakup Şevki Paşa komutanlığı altında 3. Ordu ya ait 1. Kafkasya Kolordusu (Tümgeneral Kazım Karabekir Paşa komutanlığı ile) ve 2. Kafkasya altbölümünden Kars'ta özel askerî birliği teşkil edildi. İşbu askerî birliğinde Ermeni güçlerine karşı Gümrü-Erivan yönünde 1. Kafkasya kolordusunun 36. tümeni (Albay Pirselimoğlu Hamdi bey komutanlığı ile), Gümrü-Hamamlı-Baş Aparan-Erivan yönünde 9. Tümeni (Rüştü Paşa komutanlığı ile) ve Gümrü-Karakilise-Dilican-Gence yönünde 2. Kafkasya Kolordusu 11. Tümeni (Albay Cavid Erdel komutanlığı ile), Gümrü-Vorontsovka(Taşir)-Tiflis yönünde 5. Tümeni (Albay Mürsel Paşa komutanlığı ile) Ermeni güçlerine karşı taarruza geçildi. Bu askeri birim hariç Ermenistan saldırısına Serdarabat muharebesinden önce Sürmeli dağ geçitlerini muhafaza eden 2. Ordu 3. Kolordusu'nun 12. Tümeni de katlıyordu ve Iğdır bölgesine girmeye askeri talimatı vardı.

Muhalif tarafın saldırısına karşı koyabilmek için Ermeni kolordusu komutanı, Ermeni silahlı kuvvetlerinin genel komutanı Tümgeneral Tovmas Nazarbekyan Erivan ve Tiflis'e giden stratejik önem taşıyan bu iki yolu savunmaya karar verdi.

Gümrü'den çıkmış olan Ermeni güçlerinin bir kısmı, Ermeni tümeninin bazı altbölümleri ve aynı zamanda Ermeni özel toplam bölüğünün içinde olan bazı altbölümler, Gümrü-Serdarabat yönüyle Ararat sahasına geri çekildiler. Movses Silikyan gene

Gümrü yönünde saldırıya geçen 36. tümen içinde 106. piyade alayı, 107. piyade alayı, 108. piyade alayı, bir saldırı taburu ve iki topçu taburu yer alıyordu. Osmanlı kolordusunun bağımsız süvarisi ve Kürtlerden oluşan 1500 kişilik süvari alayı ile güçlendirilmişti. Osmanlı güçlerinin toplam sayısı Kürt güçlerini de dahil ederek 7.500-10.000 subay ve asker idi. Osmanlı güçlerinde 40 top mevcuttu.

Ermeni güçleri kumandanlığı. Orta sırada soldan sağa Drastamat Kanayan, Movses Silikyan, Tovmas Nazarbekyan, Daniyel Bek-Pirumyan.

Serdarabat cephesindeki Ermeni güçleri Erivan askeri biriminin içinde idiler. Diğer kısmı ise 9. Osmanlı tümenine karşı Baş-Aparan muharebesine katılmıştı. Askeri birimin komutanı Tümgeneral Movses Silikyan, genelkurmay başkanı  Albay Aleksandr Vekilyan. Karargah kıtaatı Vağarşapat (Üçkilise) şehrinde, Gevorgyan dini okulunun içinde bulunuyordu. Serdarabat cephesinde savaşan güçlerin genel kumandanı Erivan askeri biriminin komutanının yardımcısı Albay Daniyel Bek-Pirumyan, genelkurmay başkanı ise Yüzbaşı Aleksandr Şneur oldu. Burada kısmen Ermeni kolordusu 2. tümeni ve Ermeni Özel Ümumi Taburu'nun (1917 yılında Anadolu'daki Ermenilerden oluşan askeri birim Serdarabat muharebesinden önce Kafkasya cephesinde savaşmıştı) bazı alt birimleri savaşıyorlardı. 2. tümen (Komutan Movses Silikyan) 5. alayı (3 tabur, komutanı Poğos Bek-Pirumyan), 6. alayı (12 bölük, komutanı Yarbay Abraham Doluhanyan), 2. süvari alayı 4 süvari bölüğü (Albay Zalinyan), partizan piyade alayı 8 bölüğü (Albay Aleksey Perekryostov), partizan süvari alayı 3 bölük (Albay Korolkov), sınır korucu taburu (Yarbay Silin), 2. tümeni karargahın nöbet bölüğünden ibaretti. 1. tümeni 4. alayın bir taburu Develi'nin güney tarafında savunma için yerleştirildi.

Ermeni Özel Umumi taburunun altbölümlerinden Erivan askeri biriminin içinde 3. özel tugayın Van 1. (Albay Yüzbaşev) ve 2. piyade (Albay Çahmahçev) alayları ikişer bölüğü (Iğdır bölgesinde yerleştirişmiştir), Maku taburu, 2. özel Zeytun süvari alayı (4 süvari bölüğü, Albay Salibekyan), 2. özel tugay Hınıs ve Karakilise (Karaköse) piyade alayları (Albay Kazmirski), 1. özel tugay Erzincan alayı (6 bölük, Komutan Karapet Hasan-Paşayan), 1. özel süvari alayı (Komutan Üsteğmen Zolotaryov).

Erivan askeri biriminin içinde Kristapor Araratyan genel kumandanlığı altında 5 topçu bataryası vardı. Askeri birimin içinde dahil olarak muharebede Doğu Anadolu'nun Ermeni gönüllülerinden oluşan birkaç bölük (Trutsik Hovsep, Makedon, Bulanıklı Murat ve diğerlerinin kumandanlığı altında), Ezidi süvari taburu (Usub Bek, Cangir Ağa), çok sayıda milisli. Ermeni güçlerin toplam sayısı muharebenin ilk günlerinde 9.000–10.000 asker ve subaydı, güçlerin bir kısmı Baş Aparan cephesine yerleştirildikten sonra, geriye 6.000-6.500 kişi kaldı. Ermeni güçlerinde 28 top vardı, onlardan 16 ila 20 kadarı taarruzda kullanıldı.