Şânizâde Atâullah Efendi

Asıl adı Mehmet Ataullah olan Şânizâde'nin doğum tarihi tam olarak bilinmese de İstanbul, Ortaköy’de doğduğu bilinmekte ve 1770/1771'de doğduğu düşünülmektedir. Bir diğer iddiaya göre ise 1771’den önce doğmuş olabileceği varsayılmıştır. Babası Şânizade Hacı Mehmet Sadık Efendi’dir. Ailenin, Şanizade ismini Ataullah Efendi’nin büyük babası olan Tarakçı Ahmed Dede’den aldığı ileri sürülmüştür (Şânî sözcüğü, tarakçı kelimesinin Farsça karşılığıdır). Şanizade, medrese eğitiminin ardından tarîk-i ilmiyeye intisap ederek ilmiye ruûsu almıştır. 1786’da medrese eğitimini tamamladıktan sonra Süleymaniye Tıp Medresesi'nde okudu. Buradaki öğretmenleri arasında zamanın hekimbaşısı Numan Naim Efendi de bulunmaktadır. 1794'te eğitimine Halıcıoğlu Mühendishanesi’nde devam etti. Eğitimini tamamladıktan sonra, 1816 yılında Eyüp Sultan Mahkemesi hâkimliğine atandı. İki yıl bu görevi yürüten Şanizâde, daha sonra, Haremeyn Evkaf müfettişliğine getirildi. Bu görevde de iki yıl kaldıktan sonra, vakanüvis olarak tayin edildi. Şanizâde vakanüvis görevine getirilince, onu bu göreve tayin eden Sultan II. Mahmut için Sultan’ın cülûs tarihi olan 28 Temmuz 1808 tarihinden başlayarak, 1821 tarihine kadar olan olayları yazmış ve dört cilt halinde, Tarih-i Şanizâde adıyla yayınlamıştır. Eserinde Selefi dönemine ait olayları temize çekip yazmaktan kendi görev süresine denk gelen zaman dilimindeki konuları derleme ve düzenlemeye olanak bulamamış, dolayısıyla 1821-1825 dönemine ait notlarını, Es’ad Efendi’ye devretmiştir. Bu görevinden 1825’de ayrılmıştır.

Medresede öğrendiği Arapça ve Farsçadan sonra Mühendishane'de okurken Yahya Naci Efendi’den İtalyanca ve Fransızca öğrendi. Tıp öğrenimini medresede yapmış olsa da dil bilgisi sayesinde Batının çağdaş tıbbından da haberdar oldu; eski ve yeni tıbbı birleştirmeye çalıştı. Çeviri eserleriyle batı tıbbını Osmanlı hekimlerine tanıtmak istedi.

Beşiktaş Cemiyet-i İlmiyesi adlı cemiyetin içinde yer alan Şânizade, bilim ve kültürün çeşitli alanlarında isteyenleri eğitmek üzere toplanan bu cemiyette fen dersleri verdi.

Devrin hekimbaşısı Mustafa Mesut Efendi azledildikten sonra Şanizade’nin hekimbaşılığa gelmesi söz konusu olduysa da bir siyasi çekişme sonucu kendisi yerine Mustafa Behçet Efendi hekimbaşı olarak atandı. 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve yeniçerilikle birlikte Bektaşi tarikatının lağvedilmesinden sonra Şânizade de Beşiktaş Cemiyet-i İlmiyesi’ndeki faaliyetleri nedeniyle Bektaşi olduğu öne sürülerek vak’anüvislik görevinden azledildi; Tire’ye sürgün edildi. Sürgün kısa süre sonra kaldırıldı ancak rivayete göre Şânizade, af fermanını getiren Tire voyvodası Eğinli Ali Bey’in “itlakınıza” (affınıza) diyeceği yerde “itlafınıza” (idamınıza) demesi üzerine kalp krizi geçirerek hayatını kaybetti.