Kumanova Muharebesi

1. Sırp ordusu, askerî harekât planında Osmanlı İmparatorluğu'nun, kendilerinin saldırması hâlinde Vardar Ovası'nda Ovçe Pole bölgesinde savunma hattı kuracağı ve bu savunma hattını sürpriz bir saldırı ile 3 ordunun kullanıldığı hilal taktiği ile kanatlardan kuşatıp Osmanlı seferberliğini tamamlamadan yok etmeyi hedeflemişti. Bu amaçla Sırplar 3 orduyu seferber etmişlerdir
2. Sırp Başkumandanı General Radomir Putnik'ti
3. Birinci Ordu Veliaht Prens Aleksandar komutasında 5 piyade ve 1 süvari tümeni ile toplamda 132.000 askerden müteşekkildir ve Vranje şehri yakınındadır ve amaçları doğrudan Osmanlı hatlarına saldırıdır
4. İkinci Ordu Stepa Stepanoviç, emrinde 1 Sırp ve 1 Bulgar tümeninden oluşma 74.000 kişiden oluşmaktadır ve Köstendil'dedir. Doğudan Osmanlı ordusunun sağ kanadına saldırıp kuşatacaktır
5. Üçüncü Ordu Božidar Janković, emrinde 4 piyade tümeni ve 1 piyade alayından oluşmakla 76.000 kişiden ibarettir. İki grup hâlinde konumlanmıştır. İlk grup Sırbistan'da Toplıca, ikinci grup Medveđa'da gruplanmış ve batıdan saldırıp Kosova'yı alıp ardından güneyden Osmanlı Vardar Ordusu'nun sol kanadına saldırmayı hedeflemiştir
6. Küçük birliklerde Sancak'ı almak için görevlendirilmiştir

1. Osmanlı Ordusu'na askerî danışman olarak gönderilen Alman kurmaylarından Colmar von der Goltz tarafından hazırlanan Osmanlı harekât planında özellikle 5 nolu planda Osmanlı ordusu Makedonya'da savunma hâlinde kalacak ve eğer gerekirse aşamalı olarak düşmana kayıp verdire verdire gücünü kıra kıra Kosova Vilayeti'nin batısına çekilecekti. Stratejik savunma üstüne konulu bu taktik uyarınca esas bu savaşı etkileyecek muharebeler Trakya'da Bulgaristan Krallığı ordusuna karşı yapılacak ve Bulgar ordusu durdurulup Trakya-Rumeli hattındaki yollarda en iyi şekilde korunacaktı. Ancak bundan sonra bir ilerleme söz konusu olacaktı
2. Ancak Ahmet İzzet Paşa yerine savaşın hemen öncesi başkumandan olarak geçen Nazım Paşa bu planı reddetmiştir. Bunun yerine Makedonya'da Sırplara karşı sürpriz saldırı ve Trakya'da da Balkan Birliği'ne karşı saldırıyı içeren bir plan oluşturtmuştur. Bu plan uyarınca saldırıya geçerek şaşırttığı Balkan Birliği ordularını ilk savaşlarda yenip Büyük Devletlerin müdahale etmesini ve bu savaşı sona erdirmelerini beklemek temel amaçtır
3. Oysaki savaş başlangıcında seferberliğini tamamlamış Sırp ordusu karşısında Balkanlar'da Osmanlı İmparatorluğu'nun beklenmediği bu savaş ilanları sonrası daha seferberliği bütün Osmanlı vilayetleri gibi yeni başlamış Makedonya'da Osmanlı seferberliği imkânsızlıklar ve savaş öncesi zaten yapılmış olan hatalar nedeniyle çok yavaş ilerlemekteydi. Seferber olan askerinde talimleri eksikti, ordu içi disiplin daha oluşturulamamıştı. Subay kadroları iyi olsa da, yönetim sorunları aceleden giderilememişti. Zeki Paşa komutasındaki Vardar Ordusu seferberlik halindeki hedeflenen sayısının ancak yarısına savaş başlangıcında sahipti. Kuvvetleri şu birliklerden oluşmaktaydı:
4. V.kolordu, Said Paşa, komutasında 4 tümen 32.000 askerden oluşmakla İştip bölgesine konuşlanmıştır
5. VI. kolordu, Cavit Paşa, komutasında 2 tümende 6.000 askerden oluşmakla Köprülü bölgesinde konuşlanmıştır
6. VII. kolordu,Fethi Paşa, komutasında 3 tümen 19.000 askerden oluşmakla Kumanova bölgesine konuşlanmıştır
7. Yine Kosova'da da küçük birlikler bulunmaktadır

Daha savaş ilan edilmeden önce sınır çatışmaları başladı. 15 Ekim tarihinde, 3. ordu grubunun bulunduğu Topluca'da Sırp çetnikleri, Sırp birliklerinin konuşlanması tamamlanmadan Osmanlılara saldırdılar. Osmanlılar karşı saldırıya geçseler de, Morova 2. tümeni tarafından durduruldular. 19 Ekim'de Osmanlıların geri çekilmeye zorlanması ile sınır çatışması sonlandı. 22 Ekim'de saldırıya geçen Sırp 3. ordusu hiçbir ciddi direnişle karşılaşmadan Priştine'yi ele geçirdi.

18 Ekim'de 2. ordunun Bulgar 7. Rila Piyade Tümeni Yukarı Cuma bölgesinde kendi saldırısını başlattı, o sırada bu ordunun diğer tümenleri Stracin köyüne doğru ilerlemekteydi ve 21 Ekimde burayı ele geçirdi.

20 Ekim'de birinci orduda sınırı geçti ve 22 Ekim gecesi Kumanova eteklerine kadar ulaştılar.

Bu sırada Osmanlı Vardar Ordusu komutanı Kumanova'ya saldırı kararı veren Zeki Paşa kuvvetlerini konuşlandırmaktaydı. Zira yeni Osmanlı başkumandanı olan harbiye nazırı Nazım Paşa bütün Osmanlı savunma planlarını değiştirmişti ve bütün batı ve doğu ordularını Zeki Paşa'nın da içinde olduğu komutanlarını saldırıya zorlayan bir plan hazırlamıştı.Ancak sorun şu idi. Seferberliğini tamamlayamayan ve disiplini yeni askere alınan ve eğitime tabi olamadan yollanan askerlerden bozulan bir ordu nasıl taarruz edebilirdi. Nazım Paşa, Goltz'un planını uygulamayarak işte böyle bir hata içine düşmüştü. Diğer taraftan Vardar Ordusu'nun çoğu askeri nizam denen düzenli birliklerden çok, yeni askere alınan redif birliklerden oluşuyordu. Doğu ordusundaki bir kısım birliklerin aksine uzun süredir operasyonel bir operasyonlarda bulunmamıştı dahası her ne kadar deneyimli ve tecrübeli subaylar bu orduda var olsa da, Vardar Ordusu kurmayları savaş öncesi Osmanlı üst komutanlığının büyük bir hata ile terhis edip Anadolu'ya yolladığı deneyimli askerler yerine apar topar silâhaltına alınan bu askerlerin olası bir savaştaki gücünü ve eksikliklerini bilmekten uzaktılar.[B]

Buna rağmen Halepli Zeki Paşa da bu emre uydu. Diğer taraftan Osmanlı ordusunun Balkan Savaşı'ndaki istihbarat zaafları aynen Vardar Ordusu'nda da bulunmaktaydı. Halepli Zeki Paşa ve kurmaylarının haberdar olabildiği istihbarat bölgedeki Sırp 1.Ordusunun 60.000 kişiden ibaret olduğu yönündedir. Zeki Paşa Sırp ordusunun tam gücü ve teçhizatlarından da habersizdir. Bununla birlikte Zeki Paşa, Sırp ordusundaki bir kısım sorunları başarılı şekilde analiz etmişti. Sırp 1.Ordusu daha henüz Makedonya'ya tam yerleşememiştir. Ele geçirdiği yerler stratejik konuma hâkim mevkiiler olması ve bir saldırı beklemediği için güçlendirme yapılmamıştır. Sırp 1., 2. ve 3. orduları arasında iletişim kopuktur. 2.ordunun hareketleri yavaştır ve o zamana kadar savaşa etki edebilecek durumda değildir. Ancak Zeki Paşa bu orduların ve 1.ordunun geride kalan piyade kuvvetlerinin ön cepheye ilerleme süresini hesaplamakta da hataya düşmüştür.

Planı Vardar ordusunun Yukarı Piçinya suyundan saldırıya geçmesi bu sırada sol kanattan yapılan süvari saldırısı ile Kumanova-Gilan yo

23 Ekim günü sisli havada kuvvetlerin birbirini görmesi zordu. Sırp sol kanadındakiler 17. piyade taburunun hareketini görmesine rağmen Osmanlı askerinin Stracin'e çekildiğini sandığından bu durumu ilk başta önemsemedi.17. piyade taburunun yardımı ile Sırpların 18. Tuna Alayı'ndan 1. tümeni geriye doğru iteklenip süvarilerinde yardımıyla sol kanadındaki ilk hatları kolaylıkla ele geçirilir.

Sırp askerlerinin çekildiğini gören Zeki paşa Sırpların sol kanadındaki zayıflığı fark eder ve Stracin'deki 2. ordudan bir hareket gelmediğinden genel bir saldırıya karar verir. Saat 11.00'da topçu desteğinde 5. ve 6. kolordular Sırpların 1. Tuna Alayı'nın üzerine saldırırlar. Sırp 1. ordusunun ön hatları 30.000 askerden oluşmakta iken saldırıya o gün geçen Osmanlı askerlerinin sayısı 45.000 civarındadır ancak Sırpların 30.000 kişilik geride de askerî birlikleri de bulunmaktadır. Bununla birlikte bu birlikler ön cepheden geri kalmışlar ve yetişmeye çalışmaktadırlar, dahası Sırplar panik içinde o sırada ihtiyatlarında olan bazı tümenleri kullanmama gibi bir hata içine düşmüşlerdir. Saldırıya geçen Osmanlı 13. ve 17. tümenleri, Sırp 18. Tuna Alayının ön cephesindeki 1.Tuna Tümeni'nin bozularak iyice çekilmesine neden olur. Fakat saldırının sürmesine karşın saldırının devamı için Zeki Paşa arkadan ve kanatlardan Sırpların kuşatılmasını sağlamakla görevlendirdiği İştip Redif Tümeninin cepheye ulaşmasını beklemektedir. Bu durumdan yararlanan Sırplar 7. alayı, panik halindeki 18. alaya göndererek bir savunma hattı kurarlar. Hemen ardından Sırp 8. alayının yardıma gelmesi ile 7. alay sola doğru hareket ederek, Zeki Paşa'nın kanatlardan ve arkadan Sırp ordusunu kuşatması için bekleyip cepheye gönderdiği İştip Piyade Tümeni'nin saldırılarına karşı, Srtevica'daki mevziilerini iyice güçlendirir. Diğer taraftan 1. Tuna Tümeni, sağ kanadından iyice zayıflattığı Osmanlı ordusunun Manastır Piyade Tümeni'nden yapılan saldırıyı da durdurur.

Saat 12.00 sıralarında 7. kolordu saldırı pozisyonundan Sırp Morava 1. tümeninin tuttuğu mevzilere saldırıya geçer. Ancak o sırada Sırplar top ve piyade tümenlerini mevzilerine iyi şekilde konuşlandırmışlardır ve doğudan Osmanlı hatlarına top ateşi açmaya başlarlar. Geçici ilerleme sonrası; bu kanattan yapılan Sırp karşı saldırısı ile 7. kolordu bulunduğu mevzilere doğru geri çekilmeye zorlanır. Sırplar düzenledikleri karşı saldırısı sonrası geri çekilen 7. kolordu birliklerinin üzerine, gün boyunca iyi konumladıkları topçu kuvvetleri ile ateş açıp buradaki birliklerin ileri hareketini engellerler.

Sırpların cephe gerisinde duran 2.Tuna tümeni solda, 1. Drina Tümeni merkezde Timok Tümeni sağdadır. Dahası geride bir de topçu birliği vardır ancak bu birlikler her nedense savaşa katılmamıştır. Sırp 1. ordu komutanlığında bu beklenmedik saldırı karşısında, o sırada tam bir kargaşa hâkimdir ve sağlıklı bilgi ulaşmamaktadır. 23 Ekim 1912 tarihindeki Osmanlı saldırısı pek başarılı olmamışsa bunun payı Sırp yüksek komutanlığından değil tam aksin