Krikor Ağaton

Krikor Ağaton Efendi, 1823 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti Kostantiniyye'nin Hasköy semtinde doğdu. Alibeyköy çiftliğini kuran ve İmparatorluğa patates tarımını ilk kez getiren Ağaton Efendi'nin (1757-1849) torunudur. Temel eğitimini Hasköy'deki Nersesyan Okulunda tamamladı. Reform hareketlerinin yeni bir döneme girdiği bir dönemde, kendisine destek olan Amira Mıgırdiç Cezayirliyan'ın yardımlarıyla yüksek öğrenim için Paris'e gönderildi. Paris Elçiliğinde tercümanlık ve müşavirlik görevlerinde bulunan Agop Gırcikyan'ın himayesinde Paris-Grignon Ziraat Enstitüsü'ne girdi ve üç aylık temel eğitimin ardından 1843 yılında iyi derece ile mezun oldu. Eğitimi sırasında dönemin Osmanlı İmparatorluğu'nun Paris Büyükelçisi Mustafa Reşid Paşa, Fransa Kralı Louis-Philippe ile bir görüşmesinde Ağaton Efendi'yi ziraat konusunda gelecek vadeden önemli bir şahsiyet olarak tanıttı. Enstitüde aldığı teorik bilgileri pratik yaparak pekiştirmek isteyen Ağaton Efendi, önce eğitim aldığı Fransa'daki çiftlikleri gezme fırsatı buldu. Daha sonra İngiltere ve Belçika'ya giderek buradaki çiftlikleri ve ipek böceği üretim tesislerini ziyaret etti.

Avrupa ülkelerinde edindiği bilgi ve tecrübeyi İmparatorlukta deneyimlemek isteyen Ağaton Efendi, 1847'de İstanbul'a geri döndü. 18. yüzyıl'ın sonlarından itibaren ivme kazanan yenilik hareketleri ve 1839'da başlayan Tanzimat ile birlikte tarım ve ziraatçilik faaliyetleri hız kazandı. 1847'nin başlarında Aya Mama çiftliğine, çevresindeki arazinin bir bölümünün eklenmesiyle talimhane kuruldu ve Ağaton Efendi "Ziraat Talimhânesi" adıyla açılan bu mektepte, Amerikalı uzman Davis'in tercümanı olarak çalışmaya başladı. Ağaton, daha sonra Mustafa Reşid Paşa'nın tavsiyesi ile hocalığa getirildi ve 4000 kuruş maaş ile talimhanenin tek hocası olarak görev yapmaya başladı. 1848 yılının bahar aylarında dokuz Müslüman, beş gayrimüslim olmak üzere toplam 14 öğrencisi ile eğitime başladı ve bu sayı daha sonra 50'ye kadar yükseldi. Öğretmenliği sırasında ziraat ve tarım faaliyetleri ile ilgili Fransızca bir ders kitabı hazırladı ve İmparatorluktaki bu alandaki boşluğu kapatmak için çabaladı. Ayrıca, Kevork İstimaracıyan ile birlikte ipekböcekçiliği hakkında bir eser yayımladı. 1850 yılındaki bir toplantı sonrasında talimhanenin idaresi Umûr-ı Nâfia Nezâreti'ne devredildi. Okulun fiziki olarak elverişsiz koşulları ile ilgili tartışmaların yanı sıra, burasının bazı Ermenilere yüksek maaş vermekten başka bir işe yaramayan bir kurum olduğu iddiaları sonrası Krikor Ağaton Efendi görevinden ayrıldı ve 1851 sonbaharında ise talimhanenin kapatılmasına karar verildi.

1852'den itibaren İstanbul'da çıkan Journal de Constantinople gazetesinde Fransızca olarak tarım yazıları yazdı. Ziraat eğitiminde model bir ülke kabul edilen Fransa'nın çeşitli dergi ve gazetelerinde ziraat ve ticaretle ilgili makaleler yazmaya başladı. Siyaset ve Filoloji alanında haftalık yayımlanan ''Hayasdan'' gazetesinde editörlük yaptı. Ayrıca, Economie Agricole en Turquie (Türkiye'de Ziraî İktisat) adlı bir kitap yazdı ancak bu kitabını yayınlamadı. Bu dönemde, Ermeni cemaatinin önemli isimlerinden Cezayirliyan ailesinin özel işlerinin idaresini üstlendi. Birkaç yılını akademik çalışmalarına ve özel işlerine ayırdı ve Ermeni cemaati içindeki konumunu ve Osmanlı yönetimi ile bağlarını güçlendirdi. 1856'da Ticaret Meclisi Azalığı görevi ile bürokrasiye adım attı. Ekim 1857'de, İmparatorluğun genelinde yol, köprü, kanal, bina ve benzeri bayındırlık işlerini gerçekleştirmekle görevli olan Meclis-i Ma'âbir'e üye olarak seçildi. 5 Temmuz 1858'de, ziraatçılık alanındaki üstün bilgisinden ötürü, Bâb-ı Âli tarafından İmparatorluğu temsil etmesi için Sardinya Krallığı'nın başkenti Torino'da düzenlenen fuara gönderildi. 1860 yılında Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa'nın başkanlığını yaptığı Meclis-i Âli Hazâin (Hazine Meclisi)'e, rütbesi terfi ettirilerek üye olarak seçildi.

Hazine Meclisi'ndeki görevi esnasında tertiplenen iki fuarın çalışma komisyonlarında görev aldı. 1862 yılının Mayıs-Kasım aylarında organize edilen Londra Fuarı için satın alma komisyonu başkanı olarak görevlendirilen Krikor Ağaton Efendi; made

Sağlık durumu iyiye gitmeyen Ağaton Efendi tedavi için Paris'te kalmaya devam etti. Nisan 1868'te Londra Büyükelçisi Kostaki Musurus Paşa, Bâb-ı Âli'ye gönderdiği telgraf ile Ağaton Efendi'nin sağlık durumunun iyice kötüleştiğini bildirdi. Sağlık durumu giderek kötüleşen Ağaton Efendi, 45 yaşında hayatını kaybetti. Cenaze masrafları devlet tarafından karşılanan Ağaton Efendi'nin naaşı Viyana üzerinden İstanbul'a getirildi. Hasköy Surp İsdepanos Kilisesinde düzenlenen cenaze töreninin ardından Halıcıoğlu Ermeni Mezarlığına defnedildi.