Kambar Ata

(Kam) kökünden türemiştir. Kam (şaman) sözcüğü ile bağlantılıdır. Kamçı sözcüğü atları hareket ettirmek için kullanılan kırbaç demektir ve aynı kelime kökünden türemişlerdir.

Kambar Ata, Kambarata ve Dede Gammar, İslam tarihinde İmam Ali'nin kulu ve at bakıcısı olarak bilinen Kanbar ve ya Kanber olarak bilinen kişi ile birleştirilmiştir. Tarihi Kanber/Kanbar ile ilgili kişi ile ilgili pek fazla bilgi bulunmamaktadır. Eslam.de adlı Almanca İslam Ansiklopedisi sitesine göre kendisi Hz. Hasan'ın muhafızı olarak da görev almıştır ve İmam Ali bir sefer bir giysi için 3 akçe, diğer bir giysi için iki akçe ödemiş, pahalı giysiyi Kanber verirken, ucuz giysiyi kendisi için ayırmıştır. Kanber, Emevi valisi Haccac İbn Yusuf tarafından şehit edilerek öldürülmüştür. Onun İmam Ali için at bakıcısı olarak çalıştığı belirtilmemektedir. Gerçi kul ve hizmetçi olarak bu işlerle uğraşmış olması doğaldır ama bu onu at ve yılkıların piri yapacak bir özellik değildir. İslam dini ve Arap kültüründe iyelik inancı olmadığı gibi Araplar ve İslam ile bağlantı kurmamış Türk toplumları arasında at ve yılkıların koruyucu ruhları bulunmaktadır. Örneğin Yakutlar arasında Kieli Baalı Toyon ve eşi Kieng Kieli Baalı Hotun atların koruyucu ruhu olarak bilinir. İdil - Ural bölgesinde yaşayan Türk toplumları arasında ise "Böyik Atlar Ruhu" at ve yılkıların koruyucu ruhu olarak bilinir. Kambar Ata ve Yakut tanrısı Kieli Baalı ile ilgili benzerlikler Kazak kökenli yazar Serikbol tarafından da vurgulanmıştır. Alevi-Bektaşilerde var olan don değiştirme (hayvan kılığına dönme gücü) Kieli Baalı'da da bulunmaktadır. Anlatılara göre Kieli Baalı Akboz renkli at donuna girme gücüne sahiptir. Manas Ansiklopedisi'ne göre yılkıların koruyucu ruhuna dair inançlar Kırgızlar arasında İslam'dan önce de var olmuştur ama İslam'ı kabul ettikten sonra bu iyeye Kambar adı verilmiştir. Bazı Türkmen anlatılarında da Baba Gammar İmam Ali'nin at bakıcısı, bazen de koyun çobanı olarak anılmaktadır.

Manas Ansiklopedisi'ne göre Kırgızlar İslam dininden önce de atların koruyucu ruhuna inanıyordu. İslam dininden sonra Kambar adı verilen iyeye atların ve yılkıların sağlığı için geçmişte ve bugün dualar okunmaktadır. Kırgız Sözlüğü'nün yazarı Yudahin'e göre Kambar Ata yılkı ve atların koruyucu ruhu ve piridir Kazak efsanelerine göre Türklere at sütünden kımız yapmayı öğreten Kambar Ata'dır. Bundan başka erkek çocuklara sahip olmak için Kambar Ata'dan yardım dilenilir. At iyesi olarak Kambar Ata göçebeler arasında önemli yere sahiptir. Cayandarov'a göre Kazaklar arasında "Baktaşi İyeler" olarak bilinen ve evcil hayvanların koruyucu ruhlar arasında Kambar Ata yılkıların iyesi ve piri olarak bilinir.

Kırgızlar arasında Kambarkan sesin ve müziğin iyesidir. Türkmenler arasında Gammar Baba hem Kırgızların Kambarkan ve Kambar Ata özelliğine sahip olarak yıkılar ile birlikte bagşıların, yani saz çalan ozanların piri olarak bilinir. Türkmenler arasında Baba Gammar Dede Korkut'tan sonra Aşık Aydın ile birlikte ozanları piri olarak Dede Korkut'un yerini almıştır. Müzik, ozanlık, at ve yılkılar ile birlikte ona göl ve su iyesi olarak seslenen yazılar da bulunmaktadır. Kırgızlara göre Kambarhan İlk kopuzu yapan ve çalan varlıktır. Aynı anlatı Kazaklar arasında da vardır. Türkmenlerde ise Dede Gammar dutar çalgısını bulan kişi olarak anılır. Türkmenler arasında Baba Gammar Dede Korkut'un özelliklerine de sahip olarak dutar çalgısını bulan kişi ve ozanların piri olarak da bilinir. Ozanların piri olmasıyla birlikte, Türkmen efsanelerinde Hz. Ali'nin yardımcısı ve at bakıcısı işine de sahiptir. Türkmen efsaneleri Gammar Baba'yı tarihi Kanber ile birleştirir ve Anadolu Aleviliğindeki Kanberlik inancına benzerlikler göstermektedir. Türkmen efsanelerine göre Baba Gammar İmam Ali'ye at bakıcısı olarak hizmet etmiştir. Bir gün Kamber Dede kendisine bir çalgı yapar. Bu çalgıyı bugün Dutar olarak biliyoruz. Dutarı ahırda çalan Kamber Dede, İmam Ali'ye ait Düldül denilen atın ot yemeyi bırakıp, dutarı dinlediğini farketmez. Günler geçtikçe ot yemek yerine Gammar Dede'nin çaldığı dutarı dinleyen Düldül güçsüzleşir ve atın durumu İmam Ali'nin de gözüne çarpar. Bir gün ansızın ahıra giren İmam Ali, Kamber Dede'nin dutar çaldığını görür. Burada efsane iki kola ayrılıyor. Bir koluna göre Kamber Dede korkup, dutarı yere vurur ve kırar. Diğer koluna göre yere vurmak üzereyken İmam Ali onu engeller. Ne çaldığını ve çalgıyı nasıl yaptığını öğrenmek ister. Başka bir efsaneye göre İmam Ali namaz kılarken Kamber Dede'nin dutar çaldığını duyup, namazını bozar ve sesin ne olduğunu öğrenmek ister. Sesin kaynağını bulduğunda, Kamber Dede'nin Düldül'ün yanında dutar çaldığını ve Düldül'ün de bunu dinlediğini görür. İmam Ali namazı unutup, Kamber Dede'nin dutarını dinleyen Düldül'ü izlemeye başlar.