Jak Alyon

Jacques François Antoine Alléon, 25 Temmuz 1792'de Osmanlı İmparatorluğu'nun İstanbul şehrine bağlı olan Büyükdere'de doğdu. Fransız Devrimi sırasında Osmanlı'ya bu sefer temelli göç eden köklü ve asil Fransız Alyon (Alléon) ailesine mensuptu. Babası Jacques François Alléon (1753–1801), İstanbul doğumlu tüccardı. Annesi Sophie Fonton (1770–1845) ise diplomat Antoine Fonton ile Elisabeth Momartz'ın kızıydı ve o da İstanbul'da doğmuştu. Jak Alyon, dört kız ve üç erkek kardeşten oluşan yedi çocuklu ailenin en büyük evladıydı. Doğduğundan dört gün sonra Saint Peter ve Saint Paul Kilisesi'nde vaftiz edildi. Babası ve iki atasına ithafen kendisine Jacques, François ve Antoine adları verildi.

Jak Alyon, Saint Benoît Fransız Lisesi'ndeki eğitimini tamamladıktan sonra meslek hayatına şehrin tüccarları için sekreter olarak başladı. İlk 1818 yılına kadar Stephani Stephano'nun, ardından Auguste d'Alayer'in hizmetinde çalıştı. Bu erken dönem deneyimi, onu son derece kârlı olan savaş mühimmatı ticaretinin içine yerleştirdi. 1822 yılında, 30 yaşına geldiğinde ve kendi işini kurma isteğiyle, kendisinden 38 yaş büyük tüccar George Cingria ile ortaklık kurarak bir ticaret karakolu açtı. Ancak bu ortaklık fazla sürmedi; Fransız makamlarından işletme ruhsatı aldıktan tam bir yıl sonra Cingria hayatını kaybetti. Bunun üzerine Jak, bugünkü Karaköy'ün Bankalar Caddesi'nde Maison Jacques Alléon et Cie adında bankerlik bürosunu kurdu. Başlıca iş ortakları arasında kardeşleri Antuvan (Antoine) ve Jan (Jean) bulunuyordu. Böylece Alyon kardeşler, dönemin koşullarında birbirine sıkı sıkıya bağlı olan ticaret ve finans alanları arasında kısa sürede bir geçiş yaptı.

Maison Jacques Alléon et Cie bankasının kurulması, Galata Sarrafları'nın Galata Bankerleri'ne dönüşmesinde önemli adım sayılmaktadır. Jak Alyon'un iş hayatının ilk 20 yılı, şirketinin hızla büyümesine ve Osmanlı finans çevrelerinde önde gelen figürler hâline gelmesine yol açtı. Bu süreçte Osmanlı hükûmeti, hızlı şekilde en önemli müşterisi hâline geldi. Alyon, Bâb-ı Âli adına yürütülen pek çok önemli finansal operasyonda merkezi bir rol oynayarak Osmanlı yönetiminin güvenilir mali aracılarından biri haline geldi. Bankacılığa geçmesine rağmen yine de tüccarlık alanında çok faildi. Osmanlı İmparatorluğu'na getirdiği mallar Fransızca sözlüklerden, ayakkabı ve gözlüğe kadar oldukça geniş bir yelpazeye yayılmaktaydı. Bakır ihracatı gibi kârlı ticaretle de uğraşıyordu. Merkez bankası kurulmadan önce, Osmanlı hükûmeti Galata bankerlerinden borç alıyordu; en fazla borç aldıkları bankerler Baltacı ailesinden veya Jak Alyon'dan istenirdi.

Rothschildler, Osmanlı Devleti'yle ilk defa temas kurmadan önce kendileriyle çok yakın dostlukları olan Alyon ve Kamondo aileleriyle iletişim içinde olmuşlardır. Osmanlı Devleti'yle ilk defa görüşen Rothschild ailesi (özellikle Nathaniel de Rothschild [en]), ancak Jak Alyon aracılığıyla buluşmuştur. Alyon, Dersaadet Bankası'nın kurulmasından önce yıllardır Darphane-i Âmire ve elçiliklerin sarraflığını yaptı. Bu görevi sırasında uluslararası ticaretle yakından ilgilenmiş ve yabancı tüccarlarla güçlü ilişkiler kurdu. Darphane-i Âmire'de çalıştığı dönemde yetkisini kötüye kullandığı ve usulsüz işlemler gerçekleştirdiği iddiaları gündeme geldi; ancak itibarlı yabancı tüccarların desteği (en önemlisi Simon Sinas [en]) ve Osmanlı sadrazamı Mustafa Reşid Paşa'nın kendisine duyduğu güven, bu suçlamaların etkisini sınırladı. Bu sırada Emmanuel Baltacı'nın kardeşi Theodore Baltacı ile Jak Alyon'un araları bozuldu ve birbirlerini 1845'ten itibaren hilecilikle suçlamaya başladılar. Neticede, Alyon hükûmet nişanı ile ödüllendirildi ve görevine kesintisiz devam etti. Görevleri arasında en önemlilerinden biri, 1834'te Yunanistan'ın Osmanlı Devleti'ne olan borçlarını tahsil etmekti.

Kırım Savaşı'nın ardından, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ilk büyük ve modern mağaza açıldı. Paris'teki ünlü mağaza ile aynı adı taşıyan Au Bon Marché (Bonmarşe), 1854 yılında Fransız Louis ve Jean Bartoli kardeşler tarafından Mısır Apartmanı'nda açılarak hazır giyim ürünleri satmaya başladı. Kısa bir süre sonra mağaza, Alyon'un satın aldığı eski Baltacı Konağı'na taşındı. Konağın üst katı Bartoli ailesinin konutu olarak kullanılırken, zemin katı mağazaya tahsis edildi. Alyon konağının hem İstiklal Caddesi'ne (Grande Rue de Péra) hem de Meşrutiyet/Tepebaşı Caddesi'ne (Petits Champs des Mort) açılan girişleri olması nedeniyle mağaza aynı zamanda bir geçit işlevi de gördü. I. Dünya Savaşı'nın yol açtığı ekonomik sıkıntılar nedeniyle Au Bon Marché, 1926 yılında Avusturya-Macaristan vatandaşı olan İtalyan Yahudisi Ferdinand Karlman'a (Carlmann) satıldı. Dolayısıyl

Baltacı ailesiyle anlaşmazlıklarından dolayı zorlu sürece girmiştir ve 1853 itibarıyla 61 yaşındaydı. Fransız elçiliğinin sekreteri Kont Vincent Benedetti'ye [en] yazdığı bir mektupta, "bu ülkenin mali işlerinden sonsuza dek çekilmek istiyorum, çünkü bunların neredeyse benim şerefimi, itibarımı ve servetimi kaybettireceği" açıkça dile getirmişti. Buna rağmen Osmanlı'nın ekonomik diplomasisi'nden tamamen çekilmedi lâkin faaliyetlerine farklı bir yön verdi. Osmanlı finans dünyasında geçirdiği 30 yıllık deneyim, onun Bâb-ı Âli ile olan bağlarını sürdürmesine olanak tanıdı. Ancak bu kez kişisel mali sorumluluk üstlenmeksizin yalnızca danışmanlık rolüyle katkı sağladı. Bu dönemde çeşitli projelerde uzmanlık sunarak etkili oldu. 1856 yılında Osmanlı hükümetinin Pereire ailesinden almayı planladığı kredi müzakerelerinde rehberlik etti. Ertesi yıl, yeni bir finansal kuruluşun tüzüğünün hazırlanmasına yardımcı oldu. 1858'de kendisiyle dost olduğunu iddia eden Ferdinand de Lesseps [en] ile iş birliği yaparak Süveyş Kanalı Projesi'nin finansmanına katkıda bulundu ve Süveyş Kanalı'nın [en] ilk yönetim kurulunda yer aldı. 1859'da Osmanlı Maliye Nazırı'nın resmî danışmanı olarak atandı ve ekonomik alandaki etkisini pekiştirdi. 1861'de Marsilya'daki Rum Evleri davasında tasfiye sürecini yönetti ve böylece yüksek düzeyli mali ve hukuki işlemlerdeki etkin rolünü sürdürdü.

Bu süreçte Jak, gayrimenkul sektörüne önemli yatırımlar yaparak ekonomik faaliyetlerini çeşitlendirdi. Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde İstanbul'da kullanılan "Alyon kadar zengin" ifadesi, Alyon ailesinin o dönemdeki servetinin büyüklüğünü vurgulamaktadır. Hatta "Alyon" soyadı, Türkçeye "çok zengin kimse" anlamında bir terim olarak geçmiştir. Jak'ın yatırım yaptığı başlıca bölge Pera oldu. Burada Cité Alyon adlı bir yapı kompleksi inşa ettirdi; bu kompleks, her biri 48 daire içeren dört binadan ve kiralanabilir ticari dükkânlardan oluşuyordu. 1870–1876 arasında Alyon Sokağı, Alyon Geçidi ve Cité Alyon inşa edildi. Alyon Sokağı, bugün Gazeteci Erol Dernek Sokağı olarak bilinmektedir; Cité Alyon ise Alyon Geçidi adını taşımaktadır. 1891 yılına ait kayıtlar, bu bölgede doktorlar, bankerler ve yüksek rütbeli devlet memurlarının yaşadığını göstermektedir. Bu durum Alyon ailesinin etkin olduğu dönemde mahallenin şehirdeki zengin sınıf için seçkin bir yaşam alanı olduğunu kanıtlamaktadır.

Paris'te de önemli gayrimenkul yatırımları yaparak birkaç konak, şato ve zamanına göre modern altyapıya sahip yeni binalar satın aldı veya inşa ettirdi. Bu yapılar, kanalizasyon sistemi, temiz su ve gaz tesisatıyla donatıldı ve Baron Haussmann'ın şehir planlama projelerine uygundu. Günümüzde bu binalar hâlâ Palais Garnier çevresindedir; özellikle Volney [fr], Scribe [fr] ve Auber [fr] Sokakları üzerinde bulunmaktadır.

Alyon'un İstanbul'daki ekonomik faaliyetleri 1860'ların ikinci yarısından itibaren sona erdi. Bunun nedeni, 1861 yılında Bank-ı Osmanî-i Şahane'nin kurulması. Artık bankacılık işlevi gören bank