İran Türkleri

1. İran'da yaşayan Türklerin nüfusu ile ilgili kesin bir rakam verilmemektedir. Verilen rakamlarda Türk nüfusu en az 20 milyon, en çok 35 milyon olarak
2. gösterilmektedir. İran'daki Türklerin nüfusu 20 milyon, 25 milyon, 33 milyon, 34 milyon olarak birbirinden farklı şekilde verilmektedir. Dünya Bankası Ülke Profilleri veri tabanına göre 66,1 milyonluk İran nüfusunun %42'sini Türkler oluşturmakta olup, bu oran da yaklaşık 25 milyonluk bir Türk nüfusunu göstermektedir. Bağımsız kaynaklara göre % 25-30 olan İran Türklerinin oranı, Azeriler tarafından % 60-70 olarak ifade edilmektedir
3. En büyük Türk nüfusunu İran Azerileri oluşturur. Sayıları 18 milyon ila 25 milyon arasındadır
4. İkinci büyük grup Türkmenlerdir. Sayıları 2.5 milyon ila 3 milyon civarındadır
5. Kaşkay Türkleri, sayıları 1.5 milyon ila 2 milyon arasındadır
6. Diğer Türk toplulukları Avşarlar, Kaçarlar, Karapapaklar, Kazaklar, Halaçlar ise 2 ila 5 milyon arasındadır

İran ve Türk kelimeleri yan yana geldiğinde sıkça İran ~ Turan ikilemesi kullanılır. Turan adı verilen coğrafya Türklerin ve Türklerle akraba diğer kavimlerin üzerinde yaşamış oldukları, İran ve Çin arasında kalan ve hatta Horasan'ı içerisine alan kısımdır. İran ise Aryen kavimlerinin üzerinde yaşamış olduğu ve Turan ile Mezopotamya arasında kalan toprakların adıdır. Çoğu zaman İran'dan kastedilen Farslar ve Turan'dan kastedilen de Türkler olduğu düşünülür. İranlılar doğularında yaşayan kavimleri Turan olarak adlandırmışlar ve Ceyhun Nehri'nin kuzeyinde yaşayan bütün kavimleri bu isimle adlandırmışlardır. Buna göre, İran ve Turan arasındaki doğal sınır Ceyhun Nehri'dir.

İran, 1925 yılına kadar Büyük Selçuklu, Safevi, Kaçar, Afşar, Kızılbaş, Türkmen ve Azerbaycan Türkleri devletleri ve hanedanları tarafından yönetilmiştir.

Büyük Selçuklu Devleti, Akkoyunlu Devleti, Karakoyunlu Devleti ve ardından Safevî Devleti, Afşar Hanedanı ve Kaçar Hanedanı, Türk kökenli birer devlettirler. Mezhepsel olarak Şii-Alevi çizgide olduğu için Sünni Türkler, Osmanlı Devleti ve Özbekler tarafından mezhep savaşları yaşanmıştır.

Safevî Devleti; yüzyıllarca Türkmenler, Azeriler ve Kızılbaşlar gibi askerî ve devlet örgütlenmesini oluşturmuşlardır. Bu dönemde Fars kökenliler daha çok ticaret ve devlet işlerinde bulunmuşlardır. Türk savaşçıları o dönemlerde bir Fars kökenlinin emri altında görev yapmayı onursuzluk saymışlardır. Bu sebeple dönem dönem Türk-Fars çatışmaları yaşanmıştır. Büyük Safevi lideri Şah Abbas, Şah ismail, Afşar Hanedanı ve lideri Nadir Şah ve günümüz İran dini lideri Hamaney Türk kökenlidir.

1. Afşarlar
2. Kaçarlar
3. Hamse
4. Kengerlular
5. Karâyiler
6. Nefer
7. Horasan Türkleri (Horasanlılar, Horasanî) ve Boçagçiler
8. Bayat
9. Karaçorlular
10. Pazukiler
11. Baharlular
12. Ağaçeriler
13. Rumlular
14. Usanlular
15. Gerayliler
16. Karagüzlüler
17. Zulğedrler
18. Ostaclular
19. Tekellular
20. Bigdeliler
21. Kengerlular
22. Karâyiler
23. Nefer

İran Azerileri, İran'daki en büyük Türk dilli gruptur ve Farsçadaki İran Türkleri (ترکهای ایران) adı öncelikle İran Azerileri için kullanılmaktadır.

İran'da, pratik bir yaklaşımla, Kazaklar ve Türkmenler dışında kalan Türk topluluklarının hepsi Azeri, dilleri de Azerîce olarak adlandırılmıştır. Türk (Farsça Tork) etnonimi Azerbaycan Cumhuriyeti’in aksine, güneyde Azerileri nitelendirmekte sıklıkla kullanılır.

Hamedan Eyaletinde yaşayan Azeriler, Karagözlüler, Baharlular, Afşarlar, Karapapaklar, Şahsevenler, Hüdabendelular (Herbendelular), Gülbagiler (Gelbagiler) ve Türkaşvendler gibi gruplara ayrılırlar ve Alevilikten Şiiliğe geçmektedirler.

Hamse Türkleri ya da Hamselü Avşarlar: Bugünkü Zencan Eyaletinin eski adı Hamse Mahalı olup buradaki Güney Azericesine giren Hamse lehçesini konuşan ve boy olarak daha çok Avşarların görüldüğü Türklere Hamse Türkleri denir. Kazvin’in güneybatısından başlayarak Sayınkale ve Sultaniye’ye kadar uzanan yerlerde ve kuzeydeki Yukarı Tarum ve Aşağı Tarum’da ve hatta Halhal çevresinde yoğun bir şekilde yaşamaktadırlar. Hamse (Zencan) eyaletindeki bu Hamse Türkleri dışında, ayrıca Fars Eyaletinde Hamse aşiretleri denilen bir başka yapı daha vardır, fakat bu Hamse aşiretleri (Hamse, Arapça “beş” demektir: İnallı, Baharlı ve Neferli adlı Türk aşiretleri ile birlikte bir Arap, bir de Lor aşireti) Azerbaycan Türk kimliğini zayıflatmak amaçlı oluşturulmuştur ve her iki Hamse grubu arasında herhangi bir bağ ve aynılık yoktur.

Karapapaklar ya da Terekemeler: İran'ın Sulduz (Nekede) yöresi dışında, ayrıca Türkiye'de genel olarak Kuzeydoğu Anadolu'da, Kuzey Kafkasya'daki Derbent, Gürcistan'nın Kvemo Kartli, Azerbaycan'ın Kazah bölgelerinde de bulunan ve Azerileri oluşturan etnik boylardan biridir. Dilleri Azericenin bir ağzı niteliğindedir.