Hoca Tahsin Efendi

1811'de Yanya ilinin Çamlık bölgesinde Filât ilçesinin Ninat köyünde dünyaya geldi. Müderris ve müftü Osman Efendi'nin oğludur. İlköğrenimini babasından aldı. Aile, İstanbul'a göç ettikten sonra öğrenimine İstanbul'da devam etti.

Medrese öğrenimini İstanbul'da tamamladıktan sonra, kurulması düşünülen Darülfünun adlı Avrupa tarzı yüksek öğrenim kurumunda doğa bilimleri ve matematik dersleri vermek için yetiştirilmek ve Paris'teki Mekteb-i Osmani adlı kurumda görev yapmak üzere 1857'de Selim Sabit Efendi ile birlikte Paris'e gönderildi. Pozitif bilimler alanında tahsil gördü. Ayrıca ikisinin Paris üniversitelerinde matematik ve fen derslerini takip ederek ileride açılması planlanan Dârülfünûn için hazırlık yaptıkları belirtilmiştir.

1861’de Paris’ten döndükten sonra 1862 yılında Abdülhak Hamid Bey ve ağabeyi Abdülhalik Nasuhi Bey ile birlikte tekrar Paris’e gidip sefaret imamı olarak görev yaptı. Bu sürede materyalist felsefe ile ilgilendi, kuşkucu düşünürler ile görüştü. Bu dönemde sarığını çıkarak hasır bir şapka giymeye başladı. Bu nedenle de "Mösyö Tahsin" ya da "Gavur Tahsin" olarak tanındı. Paris kafelerine, özellikle Café Vachette adıyla ünlü, sanatçıların ve kültür çevresinin uğrak yeri olan kafeye sıkça gitmeye başladı. 1867 ilkbaharında Paris'e gelen Namık Kemal ve Yeni Osmanlılar ile dostluk kurdu.

1868'de eski sadrazamlardan Keçecizade Fuad Paşa, hava değişimi için bulunduğu Nice şehrinde iken hayatını kaybedince onun cenazesini alarak İstanbul'a döndü.

Ma‘ârif Nâzırı Mehmed Esad Saffet Paşa tarafından 8 Kasım 1869'da kuruluş aşamasında olan Darülfünun’ a müdür olarak atandı. Bilimsel toplantılar yaparak çağdaş bilimleri Türk halkına tanıtmaya çalıştı. Görevi bir yıl sürdü. Ertesi sene Ramazan ayında yapılan halka açık konferansların birinde o sırada İstanbul’da bulunan tanınmış İslam düşünürlerinden Cemaleddin Afgani, peygamberliğin bir yönetim sanatı, tekniği olduğunu söyleyince olaylar çıkmış; 5 Aralık 1870'te Hoca Tahsin Efendi’nin "Terakkiyyât-ı ‘Ulûm" başlıklı konuşması da ulema tarafından İslamiyet'e uygun bulunmamıştı. Bu olaylar sonucu Afgani İstanbul'dan uzaklaştırıldı, Tahsin Efendi Darülfünun'daki görevinden alındı. Okulda eğitim bir yıl daha sürebildi ancak 1872'de tatil edildi ve 1900'e kadar kapalı kaldı.

Hoca Tahsin Efendi, Darülfünun'dan uzaklaştırılınca İstanbul'da Tersane Emini Yûsuf Efendi'nin Sıbyan Mektebi'ne çekildi ve kendini bilimsel çalışmalarına verdi. Etrafına topladığı kişilerin aklını çelmek ve inançlarını bozmak suçlamasıyla hakkında soruşturma açıldı. Saffet Paşa'nın yardımları ile bu sorundan kurtulabildi.

1870'li yılların başında Memâlik-i İslâmiyye Coğrafya Cemiyeti'ni kurdu ve dönemin önde gelen devlet ve düşünce adamlarından Münîf Paşa'nın yardımıyla bir ara kütüphaneler müfettişliğine getirildi. 1878'de Darülmuallimin'e öğretmen olarak atandı. 1879'da bir bilim derneği kurdu ve batı bilimlerinin yurt içinde tanınması için çaba harcadı. 1879'dan itibaren yayınladığı "Mecmû‘a-i 'Ulûm" adlı dergi

Hoca Tahsin’in ölüm haberini alan şair Abdülhak Hamit, onun için 150 mısralık bir mersiye yazdı; şiir Şemsettin Sami'nin çıkardığı "Hafta" dergisinde yayınlandı

Şemsettin Sami'nin kardeşi ozan Naim Fraşeri, onun için bir ağıt yaktı.

Târîh-i Tekvîn yâhûd Hilkat (Yaratılış Tarihi) adlı eseri öğrencisi Nâdirî Fevzî’nin gayretleriyle 1893 yılında İstanbul'da yayımlanmıştır.

1. № 001 "Çağdaş Astronominin Türkiye'ye Girişinde Hoca Tahsin'in Rolü", Osmanlılarda Bilim ve Teknoloji, Editör Yavuz Unat, Nobel Yayınevi, Ankara 2010, s. 509-532
2. № 002 "Hoca Tahsin, Astronominin Esasları" (Günümüz Türkçesine aktaran Yavuz Unat), Osmanlılarda Bilim ve Teknoloji, Editör: Yavuz Unat Nobel Yayınevi, Ankara 2010, s. 533-583