Cemal Reşit Rey

24 Eylül 1904'te Kudüs'te doğdu. Sarayla yakın ilişkileri olan bir Osmanlı ailesine mensuptur. Babası, o doğduğu sırada Kudüs mutasarrıfı olan Ahmet Reşit Rey, annesi ise Rum asıllı Sadrazam İbrahim Edhem Paşa'nın oğlu Mustafa Bey'in kızı Fethiye Hanım'dır. Müziğe yeteneği Kudüs'teki çocukluk döneminde ortaya çıktı. İlk müzik derslerini annesinden aldı ve sekiz yaşındayken bir vals besteledi. Babasının Kâmil Paşa Kabinesi'nde Dahiliye Nazırlığı'na atanması üzerine Cemal Reşit beş yaşındayken ailece İstanbul'a geldiler.

Cemal Reşit, ilkokul yıllarında piyano çalışmaya başladı. Öğrenimine Galatasaray Lisesi'nde devam ederken Kamil Paşa Hükûmeti'nin düşmesinden sonra aile, 1913 yılında zorunlu olarak Paris'e taşındı. Babası, Mahmud Şevket Paşa suikastından dolayı gıyabında mahkûm edildiği için bir süre Fransa'da, ardından Cenevre'de yaşadılar.

Fransa'da özellikle Fransa Cumhurbaşkanı Raymond Poincaré aileye sahip çıktı. Paris'te yaşadıkları yıllarda konservatuvar müdürü ve ünlü besteci Gabriel Fauré onu dinleyip müzik dehasını keşfetmiş; kendisini piyanist ve pedagog Marguerite Long'a yönlendirmiştir. Marguerite Long, 19 yaşına kadar hiç para almadan Cemal Reşit'in eğitimi ile yakından ilgilendi.

I. Dünya Savaşı başlayınca Cemal Reşit ailesi ile birlikte Paris'ten ayrılıp Cenevre'ye yerleşti. Eğitimine Cenevre Konservatuvarında devam ederken, normal lise eğitimini de sürdürdü. Konservatuvarın ustalık sınıfına kadar yükseldiyse de 1919'da babası Dahiliye Nazırlığı'na atanınca ailesiyle birlikte İstanbul'a geldi. İstanbul'da müzik eğitiminden uzak kalan Cemal Reşit, piyano eğitimine devam etmek üzere 1920'de tek başına Paris'e gönderildi ve tekrar Marguerite Long'la çalışmaya başladı. Raoul Laparra ile kompozisyon, enstrümantasyon ve orkestra çalıştı. Gabriel Faure'den müzik estetiği, şef Henri Defosse'den orkestra şefliği dersleri aldı. Daha okul yıllarında besteleriyle ilgi çekti. 1921'de mezun oldu.

Türkiye'de Cumhuriyetin ilanından sonra İstanbul'a dönerek Darülelhan'ın (sonradan İstanbul Belediye Konservatuvarı) batı müziği bölümüne öğretmen olarak atandı. Nişantaşı Şair Nigâr Sokak'taki konakta annesi, babası, ağabeyi Ekrem Reşit, kız kardeşi Semine ve eşi Semih Argeşo ile birlikte yaşadı. Muhittin Sadak, Sezai Asal, Seyfettin Asal, Ali Sezin, Ekrem Tektaş ve Mesut Cemil gibi arkadaşları ile oda müziği grupları oluşturarak konserler verdi.

Cemal Reşit Rey, 1926'da konservatuvarda birçok sesli koro; 1934 yılında ise "Yaylı Sazlar Grubu"nu kurdu. İstanbul Şehir Orkestrası’nın ilk çekirdeği olan topluluk, sonraki yıllarda konservatuvarın ileri sınıflarından üfleme çalgı öğrencilerinin de katılmasıyla bir senfonik orkestra özelliğine kavuşmuştur. Orkestra, kurucusu Cemal Reşit Rey yönetiminde her hafta düzenli konser vermeyi 1968'e kadar sürdürdü.

Cemal Reşit Rey, Fransız şarkıları bestelediği ilk bestecilik döneminden sonra 1926'dan itibaren Türk halk ezgilerini kullanarak besteler yaptı. 12 Anadolu Türküsü, Türk Manzaraları, Bebek Efsanesi, Anadolu İzlenimleri ve Karagöz gibi eserleri, Türk halk şarkılarını armonize ettiği eserlerindendi. 1931-1950 arasında ise kontrpuan uygulamaya yöneldi ve Türk Klasik Müziği'nden esinlendi. Halkı çok sesliliğe alıştırmak için 1932-1942 yılları arasında librettosunu ağabeyi Ekrem Reşit Rey'in yazdığı pek çok operet ve uvertür besteledi. Tamamı Darülbedayi'de sahnelenen oyunlar büyük ilgi gördü. Rey Kardeşler'in ilk operet çalışması dönemin Şehir Tiyatroları Genel Sanat Yönetmeni Muhsin Ertuğrul ve İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ talebiyle yazılmış Üç Saat opereti idi. Halkın gösterdiği ilgi üzerine cumhuriyetin onuncu yılında sahnelenmek üzere yazdıkları Lüküs Hayat, en tanınmış operetleridir.

1933'te Türkiye'nin onuncu yılı kutlamaları için yapılan yarışmaya katıldı. Faruk Nafiz Çamlıbel ve Behçet Kemal Çağlar'ın yazdığı güfte için yaptığı beste, Onuncu Yıl Marşı olarak kabul edildi.

1938 yılında Ankara'ya çağrılarak Ankara Radyosu'nda Batı Müziği Bölümü Şefliği yaptı. 1940’da İstanbul’a dönerek öğretmenliğini, piyanistliğini ve orkestra şefliğini sürdürdü.

1945 yılında İstanbul'da Filarmoni Derneği'nin kuruluşuna ön ayak oldu. Bu dernek aracılığıyla dünyaca ünlü şef ve solistlerin Türkiye'ye gelip konserler vermesi mümkün oldu.

1950-1955 yılları arasında İstanbul Radyosu'nda, Temsil Kolu Şefi olarak çalıştı. Ayrıca "Piyano Dünyasında Gezintiler" programını hazırlayıp sundu. 1968'de emekli olana kadar İstanbul Şehir Orkestrası'nı yönetmeyi sürdürdü.

Aile bireylerinin ölümü ve maddi sıkıntılar sonucunda konak yaşamı sona erip Serencebey'deki küçük apartman dairesinde yalnız yaşayan Cemal Reşit Rey, yaşlılık dönemindeki sanat dünyasından uzaklaştı. 1960'ların sonunda Haldun Dormen'in önerisi ile yeni bir oyun üzerinde çalıştı. Yaygara 70 isimli oyunun başarısının ardından aynı ekiple Uy Balon Dünya isimli yeni bir çalışma daha yapıldı ancak çok başarılı olmadı. 1971 yılında son opereti olan Bir İstanbul Masalı'nı besteledi.

1981'de devlet sanatçısı ünvanına layık görüldü. 1982'den ölümüne kadar Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuvarı'nda kompozisyon öğretmenliği yaptı. 1985'te Lüküs Hayat operetinin 51 yıl aradan sonra yine aynı sahnede İstanbul Şehir Tiyatrosu'nda sahnelenmesi nedeniyle gala gecesi için Harbiye'deki Muhsin Ertuğrul Sahnesi'ne getirilen Cemal Reşit Rey, burada son defa sahneye çıktı. 7 Ekim 1985'te öldü ve Edirnekapı'daki aile mezarlığına defnedildi.

1. 1920 Faire Sans Dire, tek perde Cemal Reşit Rey Faire Sans Dire, tek perde 1920
2. 1920 Yarın Marek, üç perde, dört tablo Cemal Reşit Rey Yarın Marek, üç perde, dört tablo 1920
3. 1924 Sultan Cem, beş perde, on iki sahne Cemal Reşit Rey Sultan Cem, beş perde, on iki sahne 1924
4. 1926 Zeybek, üç perde Cemal Reşit Rey Zeybek, üç perde 1926
5. 1929 Köyde bir facia, tek perde Cemal Reşit Rey Köyde bir facia, tek perde 1929
6. 1973 Çelebi, dört perde. Libretto: Ekrem Reşit Rey 1942–1945 Cemal Reşit Rey Çelebi, dört perde. Libretto: Ekrem Reşit Rey 1942–1945 1973
7. 1920 La Petit Chaperon Rouge, iki sahne Cemal Reşit Rey La Petit Chaperon Rouge, iki sahne 1920
8. 1932 Üç saat, üç perde Cemal Reşit Rey Üç saat, üç perde 1932
9. 1932 Lüküs hayat, üç perde Cemal Reşit Rey Lüküs hayat, üç perde 1932
10. 1934 Deli dolu, üç perde Cemal Reşit Rey Deli dolu, üç perde 1934
11. 1935 Saz Caz, üç perde Cemal Reşit Rey Saz Caz, üç perde 1935
12. 1936 Maskara, üç perde Cemal Reşit Rey Maskara, üç perde 1936
13. 1937 Hava Cıva, üç perde Cemal Reşit Rey Hava Cıva, üç perde 1937
14. 1969 Yaygara 70 Cemal Reşit Rey Yaygara 70 1969
15. 1970 Uy balon dünya Cemal Reşit Rey Uy balon dünya 1970
16. 1971 Bir İstanbul masalı Cemal Reşit Rey Bir İstanbul masalı 1971
17. KİTAP Cemal Reşit Rey'in ayrıca üç müzikal komedisi (revü'sü) vardır Cemal Reşit Rey Cemal Reşit Rey'in ayrıca üç müzikal komedisi (revü'sü) vardır
18. 1934 Adalar revüsü Cemal Reşit Rey Adalar revüsü 1934
19. 1941 Alabanda Cemal Reşit Rey Alabanda 1941
20. 1942 Aldırma Cemal Reşit Rey Aldırma 1942
21. KİTAP Bebek Efsanesi (Senfonik Şiir), 1928 Cemal Reşit Rey Bebek Efsanesi (Senfonik Şiir), 1928
22. KİTAP Karagöz (Senfonik Şiir), 1930–1931 Cemal Reşit Rey Karagöz (Senfonik Şiir), 1930–1931
23. 1931 Enstantaneler (Senfonik İzlenimler) Cemal Reşit Rey Enstantaneler (Senfonik İzlenimler) 1931
24. 1928 Scéne Turques (Halk Dansları Üzerine) dört parça Cemal Reşit Rey Scéne Turques (Halk Dansları Üzerine) dört parça 1928
25. 1931 Paysages de Soleil (Senfonik İzlenimler) Cemal Reşit Rey Paysages de Soleil (Senfonik İzlenimler) 1931
26. 1935 Inıtation (Senfonik Şiir) Cemal Reşit Rey Inıtation (Senfonik Şiir) 1935
27. 1941 Senfoni No:1 Cemal Reşit Rey Senfoni No:1 1941
28. 1953 L'appel (Senfonik Şiir) Cemal Reşit Rey L'appel (Senfonik Şiir) 1953
29. 1953 Fatih (Senfonik Şiir) Cemal Reşit Rey Fatih (Senfonik Şiir) 1953
30. 1953 Katibim (Piyano ve orkestra çeşitlemeler) Cemal Reşit Rey Katibim (Piyano ve orkestra çeşitlemeler) 1953
31. 1963 Senfonik Konçerto (İkili Orkestra için) Cemal Reşit Rey Senfonik Konçerto (İkili Orkestra için) 1963
32. KİTAP Türkiye (Senfonik Rapsodiler) Cemal Reşit Rey Türkiye (Senfonik Rapsodiler)
33. 1973 50. Yıla Giriş (Senfonik Bölüm) Cemal Reşit Rey 50. Yıla Giriş (Senfonik Bölüm) 1973
34. KİTAP Konçerto Kromatik (Piyano ve Orkestra için), 1932–1933 Cemal Reşit Rey Konçerto Kromatik (Piyano ve Orkestra için), 1932–1933
35. 1939 Keman Konçertosu Cemal Reşit Rey Keman Konçertosu 1939
36. 1949 Piyano Konçertosu Cemal Reşit Rey Piyano Konçertosu 1949
37. 1978 Gitar Konçertosu Cemal Reşit Rey Gitar Konçertosu 1978
38. 1928 Introduction and Dance (Viyolonsel ve Orkestra için) Cemal Reşit Rey Introduction and Dance (Viyolonsel ve Orkestra için) 1928
39. 1955 Konçertant Parçalar (Viyolonsel ve Orkestra için) Cemal Reşit Rey Konçertant Parçalar (Viyolonsel ve Orkestra için) 1955
40. 1967 Andante ve Allegro (Keman ve Yaylılar Orkestrası için) Cemal Reşit Rey Andante ve Allegro (Keman ve Yaylılar Orkestrası için) 1967
41. 1924 Sonat (İki Piyano için) Cemal Reşit Rey Sonat (İki Piyano için) 1924
42. 1932 Kentet (Beş Üflemeli Çalgı için) Cemal Reşit Rey Kentet (Beş Üflemeli Çalgı için) 1932
43. 1934 Ondes Martenot ve Yaylı Çalgılar için Poem Cemal Reşit Rey Ondes Martenot ve Yaylı Çalgılar için Poem 1934
44. 1935 Yaylı Çalgılar Kuarteti Cemal Reşit Rey Yaylı Çalgılar Kuarteti 1935
45. 1936 Kısa Parça (Keman ve Piyano için) Cemal Reşit Rey Kısa Parça (Keman ve Piyano için) 1936
46. 1939 Kuartet (Piyano ve Yaylılar için), 1938 Cemal Reşit Rey Kuartet (Piyano ve Yaylılar için), 1938 1939
47. 1939 Sextour (Tenor, Piyano ve Yaylılar Dörtlüsü için) Cemal Reşit Rey Sextour (Tenor, Piyano ve Yaylılar Dörtlüsü için) 1939
48. 1957 Colloqye Instrumental Cemal Reşit Rey Colloqye Instrumental 1957
49. 1969 12 Prelüd ve Füg (İki Piyano için) Cemal Reşit Rey 12 Prelüd ve Füg (İki Piyano için) 1969
50. 1926 Anadolu Türküleri (Dört Parça) Cemal Reşit Rey Anadolu Türküleri (Dört Parça) 1926
51. 1930 İki Anadolu Türküsü Cemal Reşit Rey İki Anadolu Türküsü 1930
52. 1938 Mystique (Mevlana'nın “Mesnevi” Mukaddimesi) Cemal Reşit Rey Mystique (Mevlana'nın “Mesnevi” Mukaddimesi) 1938
53. 1970 Üç Anadolu Türküsü Cemal Reşit Rey Üç Anadolu Türküsü 1970
54. 1980 Vokal Fantezi Cemal Reşit Rey Vokal Fantezi 1980
55. 1919 Je Me Demande (şiir: Ekrem Reşit Rey) Cemal Reşit Rey Je Me Demande (şiir: Ekrem Reşit Rey) 1919
56. 1920 Üç Melodi Cemal Reşit Rey Üç Melodi 1920
57. 1921 Initiales sur un Banc (şiir: Ekrem Reşit Rey) Cemal Reşit Rey Initiales sur un Banc (şiir: Ekrem Reşit Rey) 1921
58. 1922 Chanson du Printemps (şiir: Ekrem Reşit Rey) Cemal Reşit Rey Chanson du Printemps (şiir: Ekrem Reşit Rey) 1922
59. 1923 Au Jardin (şiir: Philoxene Boyer) Cemal Reşit Rey Au Jardin (şiir: Philoxene Boyer) 1923
60. 1923 L'Offrande Lyrique (sekiz ezgi) Cemal Reşit Rey L'Offrande Lyrique (sekiz ezgi) 1923
61. 1925 Nocturne (şiir: Ekrem Reşit Rey) Cemal Reşit Rey Nocturne (şiir: Ekrem Reşit Rey) 1925
62. KİTAP 12 Anadolu Türküsü (Paris'te Heugel Yayınevince yayınlandı), 1925–1926 Cemal Reşit Rey 12 Anadolu Türküsü (Paris'te Heugel Yayınevince yayınlandı), 1925–1926
63. 1930 Vatan Cemal Reşit Rey Vatan 1930
64. 1956 Dört Melodi (şiirler: Baki Süha Ediboğlu) Cemal Reşit Rey Dört Melodi (şiirler: Baki Süha Ediboğlu) 1956
65. 1926 Anadolu Halk Türküleri (dört sesli koro için) Cemal Reşit Rey Anadolu Halk Türküleri (dört sesli koro için) 1926
66. 1936 İki Parça (eşliksiz kadın korosu için “Yunus Emre’nin şiirleri üzerine Cemal Reşit Rey İki Parça (eşliksiz kadın korosu için “Yunus Emre’nin şiirleri üzerine 1936
67. 1963 On Halk Türküsü (dört sesli koro ve piyano için) Cemal Reşit Rey On Halk Türküsü (dört sesli koro ve piyano için) 1963
68. KİTAP Türk Çocukları Marşı (Himâye-i Etfâl'in Çocuk Marşı)(Himâye-i Etfâl'in (Çocukları Koruma) Marşı )(Çocuk Esirgeme Marşı) Cemal Reşit Rey Türk Çocukları Marşı (Himâye-i Etfâl'in Çocuk Marşı)(Himâye-i Etfâl'in (Çocukları Koruma) Marşı )(Çocuk Esirgeme Marşı)
69. 1933 10. Yıl Marşı (piyano ve şan; bando için düzenlemeleri yapılmıştır) Cemal Reşit Rey 10. Yıl Marşı (piyano ve şan; bando için düzenlemeleri yapılmıştır) 1933
70. 1935 Denizciler Marşı (şan ve piyano için; bando düzenlemeleri yapılmıştır) Cemal Reşit Rey Denizciler Marşı (şan ve piyano için; bando düzenlemeleri yapılmıştır) 1935
71. 1940 Yedek Subay Marşı (piyano ve bando düzenlemesi yapılmıştır) Cemal Reşit Rey Yedek Subay Marşı (piyano ve bando düzenlemesi yapılmıştır) 1940
72. 1981 100. Yıl Marşı Cemal Reşit Rey 100. Yıl Marşı 1981
73. 1928 Scénes Turques, Paris) Cemal Reşit Rey Scénes Turques, Paris) 1928
74. KİTAP Paysages de Soleil (Anadolu Halk Dansları üzerine 6 parça), 1930–1931 Cemal Reşit Rey Paysages de Soleil (Anadolu Halk Dansları üzerine 6 parça), 1930–1931
75. KİTAP Pelerinages Dans la Ville Qui N'est Plus que Souvenir (Ankara Devlet Konservatuvarı Yayını), 1940–1941 Cemal Reşit Rey Pelerinages Dans la Ville Qui N'est Plus que Souvenir (Ankara Devlet Konservatuvarı Yayını), 1940–1941
76. 1948 Fantezi Cemal Reşit Rey Fantezi 1948
77. 1967 On Halk Şarkısı (koro şarkılarının piyano uyarlaması Cemal Reşit Rey On Halk Şarkısı (koro şarkılarının piyano uyarlaması 1967
78. 1933 Özyurt Cemal Reşit Rey Özyurt 1933
79. 1934 Macbeth Cemal Reşit Rey Macbeth 1934
80. 1936 Kral Lear Cemal Reşit Rey Kral Lear 1936
81. 1936 Hamlet Cemal Reşit Rey Hamlet 1936
82. 1936 Benli Hürmüz Cemal Reşit Rey Benli Hürmüz 1936

Künyeler Vikipedi maddesindeki eser listesinden ayrıştırıldı. Kapağı bulunamayan kitaplar künyesinden dizildi.

• Cenevre Konservatuvarı Solfej Ödülü (1914-1915)
• Cenevre Konservatuvarı Piyano Birincilik Ödülü (1914-1915)
• Cenevre Konservatuvarı Erkek Birincilik Ödülü (1915-1916)
• Cenevre Konservatuvarı parnak Birincilik Ödülü (1915-1916)
• İspanyol Hükûmeti'nin Alfonso X el Sabio Nişanı (1953)
• İtalyan Hükûmeti'nin Stella della Solidarietà Italiana Nişanı (1957)
• Fransız Hükûmeti'nin Chevalier de la Legion d'Honneur payesi
• Fransız Hükûmeti'nin Officier de la Legion d'Honneur payesi
• 1980: TİSAV Elli Yıl Sahnede Kalanlar Ödülü
• 1981: İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Osman Hamdi Ödülü
• 1981: Atatürk Sanat Armağanı
• 1981: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Sanatçısı unvanı
• 1984: Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Profesörü
• 1984: Sevda-Cenap And Vakfı Altın Onur Madalyası

• Cemal Reşit Rey Konser Salonu
• Cemal Reşit Rey İlkokulu
• Cemal Reşit Rey Guzel Sanatlar Lisesi

• Aydın Karlıbel, Cemal Reşit Rey'in 'Çelebi' operasının günışığına çıkarılışı ve restorasyonu: Kritik bir inceleme / The emergence of Cemal Reşit Rey's 'Çelebi' and the opera's restoration: A critical study (doktora tezi, 2008),
• Ebru Güner, Cemal Reşit Rey`in yaşamı ve piyano yapıtlarına derin yaklaşımlar / Life of Cemal Reşit Rey and an intimate approach to his piano pieces (yüksek lisans tezi, 2000),
• Doğan Balcı, Cemal Reşid Rey ve "Mistik" eseri örnekleminde Tanzimat Dönemi'nden Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarına kadar çoksesli müziğin gelişimi / The development of polyphonic music from the Tanzimat Period to the early years of the Turkish Republic through a sampling of Cemal Resid Rey and his work "Mystic" (Mistik) (yüksek lisans tezi, 2018)
• Hande Gözalan, Cemal Reşit Rey`in yaratıcı özelliği ve keman yapıtları / Cemal Reşit Rey?s creativeness and his creations for violin (yüksek lisans tezi, 2007)
• Sabriye Bahar Biricik, Cemal Reşit Rey Keman Konçertosu'nun icrasına yönelik çalışma yöntemleri / Practise methods on how to perform Cemal Reşit Rey's Violin Concerto (sanatta yeterlik, 2011)