Attilâ İlhan

15 Haziran 1925'te İzmir, Menemen'de doğdu. İlk ve orta eğitiminin büyük bir bölümünü İzmir ve babasının işi dolayısıyla gittikleri farklı bölgelerde tamamladı. İzmir Atatürk Lisesi'nin birinci sınıfındayken mektuplaştığı bir kıza yazdığı Nâzım Hikmet şiirleriyle yakalanmasıyla 1941 Şubat'ında, 16 yaşındayken tutuklandı ve okuldan uzaklaştırıldı. Üç hafta gözaltında kaldı. İki ay hapiste yattı. Türkiye'nin hiçbir yerinde okuyamayacağına dair bir belge verilince, eğitim hayatına ara vermek zorunda kaldı. Danıştay kararıyla, 1944 yılında okuma hakkını tekrar kazandı ve İstanbul Işık Lisesi'ne yazıldı. Lise son sınıftayken amcasının kendisinden habersiz katıldığı CHP Şiir Armağanı'nda Cebbaroğlu Mehemmed şiiriyle dönemin pek çok ünlü şairini geride bırakarak ikincilik ödülünü aldı. 1946'da mezun oldu. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesine kaydoldu. Üniversite yaşamının başarılı geçen yıllarında Yığın ve Gün gibi dergilerde ilk şiirleri yayımlanmaya başladı. 1948'de ilk şiir kitabı Duvar'ı kendi olanaklarıyla yayımladı. Kısa süren ilk Paris deneyiminin ardından yurda döndü. Gerçek gazetesinde yayımlamaya başladığı yazılarla siyasal tartışmaların içine girdi. Bu nedenle eğitimini savsaklayan Attilâ İlhan, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesindeki öğrenimini yarıda bırakmak zorunda kaldı.

1949 yılında üniversite ikinci sınıftayken ilk kez Paris'e gitti. Buradayken Nâzım Hikmet'i kurtarmak için düzenlenen uluslararası dayanışma hareketine, İleri Jön Türkler Birliği etkinliklerine katıldı. Fransız toplumu ve orada bulunduğu çevreye ilişkin gözlemleri daha sonraki yapıtlarında yer alan birçok karakter ve olaya temel oluşturmuştur. Türkiye'ye geri dönüşünde başı sık sık polisle derde girdi. Sansaryan Han'daki sorgulamalar ölüm, tehlike, gerilim temalarının işlendiği eserlerinde önemli rol oynamıştır. Şair bu gerilim havasını ilk şiirlerinde olmasa da özellikle Bela Çiçeği gibi kitaplarında eski günlerini andığı ya da eleştirdiği şiirlerini yayımladı. Birkaç kez gözaltına alındı.

Attilâ İlhan, "Kaptan" lakabının kendisine Paris yıllarında bir dönem sakal bırakması üzerine arkadaşları tarafından yakıştırıldığını belirtmiştir. Lakabın yayılmasında beş bölümden oluşan Kaptan şiiri etkili olmuştur.

1951 yılında Gerçek gazetesinde bir yazısından dolayı soruşturmaya uğrayınca Paris'e tekrar gitti. Fransa'daki bu dönem, Attilâ İlhan'ın Fransızcayı ve Marksizm'i öğrendiği yıllardır. 1950'li yılları İstanbul - İzmir - Paris üçgeni içerisinde geçiren Attilâ İlhan, bu dönemde adını yavaş yavaş Türkiye çapında duyurmaya başladı. Yurda döndükten sonra, Hukuk Fakültesindeki öğrenimini sürdürdü. Ancak son sınıfta gazeteciliğe başlamasıyla beraber öğrenimini yarıda bıraktı. Sinemayla olan ilişkisi, yine bu dönemde, 1953'te Vatan gazetesinde sinema eleştirileri yazmasıyla başlamıştır.

1957'de gittiği Erzincan'da askerliğini yaptıktan sonra İstanbul'a dönüş yapan Attilâ İlhan, sinema çalışmalarına ağırlık verdi. On beşe yakın senaryoya Ali Kaptanoğlu adıyla imza attı. Sinemada aradığını bulamayınca, 1960'ta Paris'e geri döndü. Sosyalizm'in geldiği aşamaları ve televizyonculuğu incelediği bu dönem, babasının ölmesiyle birlikte yazarın İzmir dönemini başlattı. Sekiz yıl İzmir'de kaldığı dönemde, Demokrat İzmir gazetesinin başyazarlığını ve genel yayın yönetmenliğini yürüttü. Aynı yıllarda, şiir kitabı olarak Yasak Sevişmek ve Aynanın İçindekiler dizisinden Bıçağın Ucu yayımlandı. 1968'de Biket İlhan ile evlendi, 15 yıl evli kaldı.

1973'te Bilgi Yayınevi'nin danışmanlığını üstlenerek Ankara'ya taşındı. Sırtlan Payı ve Yaraya Tuz Basmak'ı Ankara'da yazdı. 1981'e kadar Ankara'da kalan yazar Fena Halde Leman adlı romanını tamamladıktan sonra İstanbul'a yerleşti. İstanbul'da gazetecilik serüveni Milliyet (2 Mart 1982 - 15 Kasım 1987) ve Gelişim Yayınları ile sürdü. Bir süre Güneş gazetesinde yazan Attilâ İlhan, 1993-1996 yılları arasında Meydan gazetesinde yazmaya devam etti. 1996 yılından 2005 yılına kadar köşe yazılarını Cumhuriyet gazetesinde sürdürdü. 1970'lerde Türkiye'de televizyon yayınlarının başlaması ve geniş kitlelere ulaşmasıyla birlikte Attilâ İlhan da senaryo yazmaya geri döndü.

Sekiz Sütuna Manşet, Kartallar Yüksek Uçar ve Yarın Artık Bugündür halk tarafından beğeniyle izlenilen diziler oldu.

İlk romanı Sokaktaki Adam yayımlandığında 10 roman yazmıştı. Bunlar hiç gün ışığına çıkmadı. Attilâ İlhan bunun sebebini bir söyleşide şöyle açıklıyor: "... birçok roman yazdım daha önceden. Ama neden yayımlamadım? Çok akıllıca bir sebebi vardı. Çünkü biliyorum ki yazarlar ilk romanlarında kendilerini anlatırlar. O da romancılık değildir. Günlük tutmaktır." (Düşün, Haziran 1996).

Roman serüvenine başladığında döneminin diğer yazarları daha çok yerel ve kırsal olayları, kişileri işlerken Attilâ İlhan kent insanını Türkiye'nin yakın dönem tarihini siyasal, ekonomik ve toplumsal yanlarıyla ele alan bir yapı içerisinde işliyordu. Yalnızca İstanbul ve İzmir gibi Türkiye'nin büyük kentlerini, işlediği dönemin yaşam tarzını, ekonomik ve toplum sorunlarını kahramanlarının gözüyle yansıtmakla yetinmiyor, aynı zamanda Batı kültürünün Türkiye'ye nasıl yansıdığını, olumlu ve olumsuz etkilerini, çizdiği karakterlerle ve Avrupa'daki şehirlerle örtüşen bir yapı içerisinde inceleniyordu.

Romanda "hazırlık ve arayış dönemi" diye nitelendirilebilecek dönemde, yayımladığı Sokaktaki Adam ve Zenciler Birbirine Benzemez'de yazarın Paris'te yaşadığı yıllara ait deneyimlerinin ve gözlemlerinin karakterlere yansıdığı görülür. Yazıldığı yıllarda Türkiye'deki Batılılaşma uğruna toplumdan kopan kişilerin bocalamaları Sokaktaki Adam'da ele alınırken, Zenciler Birbirine Benzemez'de Avrupa'da komünist ve antikomünist mültecilerle karşılaşan, hayal kırıklığına uğramış bir devrimci anlatılır. Her bölümün farklı bir karakterin ağzından aktarıldığı Sokaktaki Adam, Attilâ İlhan'ın yazınımıza getirdiği yeni bir söylem olarak alınabilir. Daha sonraki romanlarında da görüleceği gibi, eytişimsel bir yaklaşımla işlenen olaylarda kahramanlar güçlü ve zayıf yanlarıyla okura ulaşır, birbirlerini suçlamaz ve okuyucuda önyargı oluşturmazlar. Attilâ İlhan, Zenciler Birbirine Benzemez için şunları söylemiştir: "Kitap 'soğuk savaş'ın en belalı döneminde yazıldı, yayımlandı. Çok ikircikli bir sorunu tartışıyordum. Romanın kahramanı, İstanbul'daki ve Paris'teki 'solcu' çevrelerle düşüp kalkıyor, bunlarla ilişkilerini ve tartışmalarını anlatıyordu. Her şeyi olduğu gibi yazmak, romanın yayımlanmasından vazgeçmekle eşitti. Bu bakımdan, içeriğine hafif flu bir hava verdim."

Romanın dilinin farklılığını ise yazıldığı dönem içerisinde yoğun Fransızca çalışmasına bağlayan yazar, bazı cümleleri Fransızca düşünüp Türkçe yazmıştır.

Yazarın "olgunluk dönemi" diye tanımlanabilecek edebiyat süreci Kurtlar Sofrası ile başlar. Sokaktaki Adam'da ne istediğini değil, ne istemediğini bilen biri anlatılırken; Zenciler Birbirine Benzemez'de Mehmed Ali istedikleri ile istemedikleri arasında ikircikli bir karakteri yansıtmaktadır. Oysa Kurtlar Sofrası'nda Mahmud ne istediğini çok iyi bilen bir karakteri çizer. Bu üç romanıyla Attilâ İlhan, Türk aydınına başka açılardan bakar, düşüncelerini eytişimsel özdekçi bir bireşim içinde derleyerek Türkiye için bir bireşim önerir. Sonradan yazdığı yedi kitaplık Aynanın İçindekiler serisi de bu zemine oturmaktadır. Bıçağın Ucu, Sırtlan Payı, Yaraya Tuz Basmak, Dersaadet'te Sabah Ezanları, O Karanlıkta Biz, Allah'ın Süngüleri: Reis Paşa ve Gazi Paşa bu seriyi oluşturan romanlardır. Her romanda yer alan karakterler, Türkiye'nin tarihinde köşe başlarını oluşturmuş dönemlere ayna tutan aydınlardır. Tarihsel olaylar, siyasal ve toplumsal dengelerle ele alınır. Birbirleriyle bağlantısı olan karakterlerden her biri bir romanda öne çıkar ve olaylar onun gözlemleriyle aktarılır. Bu serinin bütünü irdelendiğinde yine, yazarın Türk aydınına yakın tarihimize bir bakma şansı tanıdığını ve kendi toplumcu - gerçekçi bakış açısıyla önergeler sunduğu görülür.

Attilâ İlhan ilk kalp krizini 1985 yılında geçirdi. Bu tarihten sonra kardiyolojik sorunları süren İlhan'ın 2004'ten itibaren sağlık durumu daha da bozuldu. 10 Ekim 2005'te Maçka, Beşiktaş'taki evinde geçirdiği ikinci kalp krizi sonucu öldüğünde 80 yaşındaydı. Tiyatro ve sinema sanatçıları Çolpan İlhan'ın ağabeyi ve Kerem Alışık'ın dayısıdır.

2003 Sertel Demokrasi Ödülü'ne layık görülmüştür. 1946 CHP Şiir Yarışması İkinciliği, 1974 Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü Tutuklunun Günlüğü ile 1974 Yunus Nadi Roman Armağanı Sırtlan Payı ile, ölümünden sonra 2007 yılında kurulan Attilâ İlhan Bilim Sanat Kültür Vakfı çalışmalarına devam etmektedir.

• 1959: Yalnızlar Rıhtımı
• 1960: Ateşten Damla
• 1960: Şoför Nebahat
• 1960: Devlerin Öfkesi
• 1962: Rıfat Diye Biri
• 1962: Ver Elini İstanbul

• 1979: Paranın Kiri
• 1982: Sekiz Sütuna Manşet
• 1984: Kartallar Yüksek Uçar
• 1986: Yarın Artık Bugündür
• 1991: Yıldızlar Gece Büyür
• 1992: Teleflaş
• 2000: Baykuşların Saltanatı

1. 1948 · ŞİİR Duvar (Attila İlhan kitabı) Attilâ İlhan Duvar (Attila İlhan kitabı) 1948 · Şiir
2. 1954 · ŞİİR Sisler Bulvarı Attilâ İlhan Sisler Bulvarı 1954 · Şiir
3. 1955 · ŞİİR Yağmur Kaçağı Attilâ İlhan Yağmur Kaçağı 1955 · Şiir
4. 1960 · ŞİİR Ben Sana Mecburum Attilâ İlhan Ben Sana Mecburum 1960 · Şiir
5. 1962 · ŞİİR Bela Çiçeği Attilâ İlhan Bela Çiçeği 1962 · Şiir
6. 1968 · ŞİİR Yasak Sevişmek Attilâ İlhan Yasak Sevişmek 1968 · Şiir
7. 1973 · ŞİİR Tutuklunun Günlüğü Attilâ İlhan Tutuklunun Günlüğü 1973 · Şiir
8. 1977 · ŞİİR Böyle Bir Sevmek Attilâ İlhan Böyle Bir Sevmek 1977 · Şiir
9. 1982 · ŞİİR Elde Var Hüzün Attilâ İlhan Elde Var Hüzün 1982 · Şiir
10. 1987 · ŞİİR Korkunun Krallığı Attilâ İlhan Korkunun Krallığı 1987 · Şiir
11. 1993 · ŞİİR Ayrılık Sevdaya Dahil Attilâ İlhan Ayrılık Sevdaya Dahil 1993 · Şiir
12. 2002 · ŞİİR Kimi Sevsem Sensin Attilâ İlhan Kimi Sevsem Sensin 2002 · Şiir
13. 1953 · ROMAN Sokaktaki Adam Attilâ İlhan Sokaktaki Adam 1953 · Roman
14. 1957 · ROMAN Zenciler Birbirine Benzemez Attilâ İlhan Zenciler Birbirine Benzemez 1957 · Roman
15. 1963 · ROMAN Kurtlar Sofrası Attilâ İlhan Kurtlar Sofrası 1963 · Roman
16. 1980 · ROMAN Fena Halde Leman Attilâ İlhan Fena Halde Leman 1980 · Roman
17. 1984 · ROMAN Haco Hanım Vay Attilâ İlhan Haco Hanım Vay 1984 · Roman
18. 2007 · ROMAN O Sarışın Kurt Attilâ İlhan O Sarışın Kurt 2007 · Roman
19. KİTAP · ROMAN Aynanın İçindekiler Serisi Attilâ İlhan Aynanın İçindekiler Serisi Roman
20. 1973 · ROMAN Bıçağın Ucu Attilâ İlhan Bıçağın Ucu 1973 · Roman
21. 1974 · ROMAN Sırtlan Payı Attilâ İlhan Sırtlan Payı 1974 · Roman
22. 1978 · ROMAN Yaraya Tuz Basmak Attilâ İlhan Yaraya Tuz Basmak 1978 · Roman
23. 1981 · ROMAN Dersaadet'te Sabah Ezanları Attilâ İlhan Dersaadet'te Sabah Ezanları 1981 · Roman
24. 1988 · ROMAN O Karanlıkta Biz Attilâ İlhan O Karanlıkta Biz 1988 · Roman
25. 2002 · ROMAN Allahın Süngüleri: Reis Paşa Attilâ İlhan Allahın Süngüleri: Reis Paşa 2002 · Roman
26. 2005 · ROMAN Gazi Paşa Attilâ İlhan Gazi Paşa 2005 · Roman
27. KİTAP · ŞİİR Albüm adı Attilâ İlhan Albüm adı Şiir
28. 2001 · ŞİİR Ne Kadınlar Sevdim Attilâ İlhan Ne Kadınlar Sevdim 2001 · Şiir
29. 1999 Yengecin Kıskacı Attilâ İlhan Yengecin Kıskacı 1999
30. 1967 · ÇEVİRİ Kanton'da İsyan (Andre Malraux) Attilâ İlhan Kanton'da İsyan (Andre Malraux) 1967 · Çeviri
31. 1968 · ÇEVİRİ Umut (Andre Malraux) Attilâ İlhan Umut (Andre Malraux) 1968 · Çeviri
32. 1969 · ÇEVİRİ Basel'in Çanları (Louis Aragon) Attilâ İlhan Basel'in Çanları (Louis Aragon) 1969 · Çeviri

Hakkında yazılanlar

1. KİTAP Attilâ İlhan'la Siyaset Güncesi Attilâ İlhan'la Siyaset Güncesi Erol Manisalı - Derin Yayınları
2. 1996 Yalnız Şovalye Attilâ İlhan Yalnız Şovalye Attilâ İlhan 1996
3. 1997 Büyük Yolların Haydutu: Fotoğraflarla Attilâ İlhan'ın Yaşam Öyküsü Büyük Yolların Haydutu: Fotoğraflarla Attilâ İlhan'ın Yaşam Öyküsü 1997
4. 1998 Şubat Yolcusu: Attilâ İlhan'ın Şiiri Şubat Yolcusu: Attilâ İlhan'ın Şiiri 1998
5. 2001 Attilâ İlhan'a Edebiyat Dünyasından Mektuplar Attilâ İlhan'a Edebiyat Dünyasından Mektuplar 2001
6. 2001 Attilâ İlhan'la 1000 Saat Attilâ İlhan'la 1000 Saat 2001
7. 2001 Mavi Adam, Attilâ İlhan'la söyleşiler Mavi Adam, Attilâ İlhan'la söyleşiler 2001
8. 2002 Attilâ İlhan'da Kültür Sorunsalı Attilâ İlhan'da Kültür Sorunsalı 2002
9. 2002 Düşünceler: Attilâ İlhan'la Neler Tartıştık Düşünceler: Attilâ İlhan'la Neler Tartıştık 2002
10. 2002 Nâm-ı Diğer Kaptan, Attilâ İlhan'ı Dinledim Nâm-ı Diğer Kaptan, Attilâ İlhan'ı Dinledim 2002
11. 2004 Attila İlhan: Açtırma Kutuyu (46-83), Attila İlhan: Söyletme Kötüyü (83-87) Attila İlhan: Açtırma Kutuyu (46-83), Attila İlhan: Söyletme Kötüyü (83-87) 2004
12. 2004 Bütün Kaleler Zaptedilmedi: Attilâ İlhan'la Birkaç Saat Bütün Kaleler Zaptedilmedi: Attilâ İlhan'la Birkaç Saat 2004
13. 2005 Attilâ İlhan'la Akıp Giden Düşünceler Attilâ İlhan'la Akıp Giden Düşünceler 2005
14. 2005 Toplumbilimsel Roman Çözümlemesi: Louis Aragon ve Attilâ İlhan Toplumbilimsel Roman Çözümlemesi: Louis Aragon ve Attilâ İlhan 2005
15. 2006 Attilâ İlhan Armağanı: "Kaptan'a Saygı ile" - Yakup Çelik - Kültür Bakanlığı Attilâ İlhan Armağanı: "Kaptan'a Saygı ile" - Yakup Çelik - Kültür Bakanlığı 2006
16. 2006 Attilâ İlhan'la Hayatın İçinden Attilâ İlhan'la Hayatın İçinden 2006
17. 2006 Şehir Filmleri: Attilâ İlhan Şehir Filmleri: Attilâ İlhan 2006
18. 2009 Batı'nın Maskesi Düşüyor: Attila İlhan'la Sohbet Batı'nın Maskesi Düşüyor: Attila İlhan'la Sohbet 2009
19. 2011 · ŞİİR An Gelir: Attilâ İlhan - Yakup Çelik - Küçükçekmece Belediyesi An Gelir: Attilâ İlhan - Yakup Çelik - Küçükçekmece Belediyesi 2011 · Şiir
20. 2011 Attilâ İlhan'ın Şiirlerinde Beyoğlu Attilâ İlhan'ın Şiirlerinde Beyoğlu 2011
21. 2012 Attilâ İlhan'ın Siyasal Düşüncesi: Türkiye'de Ulusalcılığın Kökenleri Attilâ İlhan'ın Siyasal Düşüncesi: Türkiye'de Ulusalcılığın Kökenleri 2012

Künyeler Vikipedi maddesindeki eser listesinden ayrıştırıldı. Kapağı bulunamayan kitaplar künyesinden dizildi.

• Albüm adı
• 1999 - Ben Sana Mecburum
• 2001 - Ne Kadınlar Sevdim
• 2006 - An Gelir

• 1999: Yengecin Kıskacı

• 1957: Abbas Yolcu

• 1970: Hangi Sol
• 1972: Hangi Batı
• 1976: Hangi Seks
• 1980: Hangi Sağ
• 1981: Hangi Atatürk
• 1991: Hangi Edebiyat
• 1995: Hangi Laiklik
• 1997: Hangi Küreselleşme

• 1975: Faşizmin Ayak Sesleri
• 1980: Gerçekçilik Savaşı
• 1981: Batı'nın Deli Gömleği
• 1983: "İkinci Yeni" Savaşı
• 1985: Sağım Solum Sobe
• 1985: Yanlış Kadınlar Yanlış Erkekler
• 1986: Ulusal Kültür Savaşı
• 1991: Sosyalizm Asıl Şimdi
• 1991: Aydınlar Savaşı
• 1992: Kadınlar Savaşı

• 1988: Bir Sap Kırmızı Karanfil
• 1999: Ufkun Arkasını Görebilmek
• 2000: Sultan Galiyef - Avrasya'da Dolaşan Hayalet
• 2002: Dönek Bereketi
• 2004: Yıldız, Hilâl ve kalpak

• 1967: Kanton'da İsyan (Andre Malraux)
• 1968: Umut (Andre Malraux)
• 1969: Basel'in Çanları (Louis Aragon)

• 1946: CHP Şiir Armağanı, ikincilik - Cebbaroğlu Mehemmed
• 1974: Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü - Tutuklunun Günlüğü
• 1974: Yunus Nadi Roman Armağanı - Sırtlan Payı
• 1991: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Sanatçısı unvanı
• 2003: Sertel Demokrasi Ödülü

1. 1959 · FİLM Yalnızlar Rıhtımı Yalnızlar Rıhtımı 1959
2. 1960 · FİLM Ateşten Damla Ateşten Damla 1960
3. 1960 · FİLM Şoför Nebahat Şoför Nebahat 1960
4. 1960 · FİLM Devlerin Öfkesi Devlerin Öfkesi 1960
5. 1962 · FİLM Rıfat Diye Biri Rıfat Diye Biri 1962
6. 1962 · FİLM Ver Elini İstanbul Ver Elini İstanbul 1962
7. 1979 · FİLM Paranın Kiri Paranın Kiri 1979
8. 1982 · FİLM Sekiz Sütuna Manşet Sekiz Sütuna Manşet 1982
9. 1984 · FİLM Kartallar Yüksek Uçar Kartallar Yüksek Uçar 1984
10. 1986 · FİLM Yarın Artık Bugündür Yarın Artık Bugündür 1986
11. 1991 · FİLM Yıldızlar Gece Büyür Yıldızlar Gece Büyür 1991
12. 1992 · FİLM Teleflaş Teleflaş 1992
13. 2000 · FİLM Baykuşların Saltanatı Baykuşların Saltanatı 2000

Liste Vikipedi maddesindeki filmografiden alındı. Görseli bulunamayanlar künyesinden dizildi.