Ural Han

(Ur/Vur) kökünden türemiştir. Yiğitlik ve savaşçılık anlamları vardır. Ayrıca Ural dağlarıyla da bağlantılı görünmektedir.

Denizlerle çevrili ıssız bir kara parçasında Yenbirzi (Can Verdi) ile Yenbike (Can Ana) yaşar. Buraya ne zaman ve nereden geldiklerini bilmez; ölümün varlığından habersiz, çevrelerindeki hayvanlarla dost bir şekilde hayatlarını sürdürürler. Çiftin Şülgen ile Ural adlı iki çockları olur. Büyük çocukları Şülgen kötülüğe, Ural ise iyiliğe yatkın yaratılıştadır. Yenbirzi ile Yenbiki avcılıkla hayatlarını sürdürür. Erkek hayvanların başlarını, dişi olanların yüreklerini keserek yerler; gövdelerini de çocuklarına bırakırlar. Otçul hayvanların ise kanını içerler.

On iki yaşındaki Şülgen, on yaşındaki kardeşi Ural'ın uyarısına ve karşı çıkmasına rağmen bir gün Yenbirzi'nin koyduğu yasağı çiğner, su yerine küpteki hayvan kanını içer. Ural, Şülgen'i çok sert bir şekilde döven babasına dayak atmaya devam ederse onun ölümüne yol açacağını, bir süre sonra kendisinin yaşlanıp avlanamayacak duruma geldiğinde kendisine bakacak kimseyi bulamayacağını söyler. Bu olaydan sonra ölümün kendisine geleceği zamanın yaklaştığını düşünmeye başlayan Yenbirzi, ölümü öldürme arayışına girer. Av sırasında yakalayarak eve getirdikleri yaralı bir hüma kuşunun söz ettiği hayat suyunu aramaları, karşılaştıklarında ölümü öldürüp getirmeleri için Şülgen'le Ural'ı gönderir.

İki kardeş, bu arayış sırasında bir yol ayrımında yaşlı bir adamla karşılaşır. Adam, sola giderlerse kaygının, acının ve ölümün olmadığı bir yere; sağa giderlerse, baskının, kötülüğün olduğu kralın ülkesine ulaşacaklarını söyler. Kura çekerler. Kura sonucuna göre sola gitmesi gereken Ural, Şülgen'in isteğine boyun eğerek sağa gitmek zorunda kalır. Ural, güzel kızları kendine ayırdıktan sonra diğer insanları öldüren kralın ülkesine varır. Kralın kızı ile evlenir, çocuğu olur. Hayat suyunu aramaya devam eder. Onu kıskanan Şülgen'in engelleme çabasına ve önüne çıkan diğer engellere rağmen hayat suyunu bulur. Fakat karşılaştığı yaşlı birinin asıl ölümsüzlüğün iyilik yapmak olduğunu söylemesi üzerine suyu dağlara serper. Bunun üzerine otlar, ağaçlar yetişir.

Ural'ın ölümsüzlüğü ele geçiremediğini haber alan Şülgen, Ural'a karşı mücadele etmek için devleri ve yılanları bir gölde toplar. Bunların hepsiyle baş etmenin güçlüğünü gören Ural, gölü yutar. Devler ve yılanlar tarafından iç organları parçalanır ve ölür. Mezarının bulunduğu dağa insanlar yerleşir. Su yetişmemeye başlayınca çocukları dağları keserek dört nehrin ortaya çıkmasını sağlarlar.

Şülgen (Başkurtça: Шүлгән, Rusça: Шульган) - Türk, Başkurt ve Altay mitolojilerinde adı geçen söylencesel bir kağandır. Bazen Ural Han’ın kardeşi olarak gösterilir. Açgözlü ve hırslıdır. Kardeşi ise tokgözlü ve yardımseverdir. Kızının adı ise Nerkez’dir. Ural Batur destanına göre, anne ve babaları onları evde bırakıp gittiklerinde Şülgen kuralları çiğneyerek evdeki hayvanların kanını içer ve bunun üzerine lanetlenir. Kardeşini de bunu yapması için ikna etmeye çalışır ama o bunu reddeder. Bunun üzerine kendi kanını da içer. Eve dönen anne ve babası tarafından lânetlenerek evden kovulur. Anlatılan öykü kısmen Hâbil ve Kâbil arasındaki çekişmeyi anlatır ve Başkurtlara göre en az kutsal metinlerde anlatılan bu kıssa kadar eskidir ve kökeni târih öncesi çağlara dayanır. Başkurtya’da yer alan “Şulgan-Taş” Mağarası bu söylenceye dayalı bir halk inanışıyla bugün bile ziyâret edilir. Şülgen'in kızının adı ise Nerkez'dir.

(Şül/Çül) kökünden türemiştir. Moğolca Şült ve Sülükey sözcükleri, sıvı ve akışkanlık ifade eder. Kalmukçada Şülke ve Kırgızca Şilekey de benzer anlamlara sahiptir. Şülen/Şilen/Sülen/Çelen, Tunguzca Sili/Şili sözcükleri balıkçıl kuşu mânâsına gelir. Tatarlarda “Şelülgen” adlı yağmur habercisi bir kuşun varlığına inanılır.