Şefika Gaspıralı İki zorunlu ülke değişikliği ve Türkiye'de geçirdiği yıllar

Şefika Gaspıralı 1919'da iki küçük çocuğuyla birlikte ölüm tehlikesi altında Kırım'dan Azerbaycan'a kaçmıştır. İki yıl sonra, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Kızıl Ordu tarafından işgal edillr. Şefika Gaspıralı'nın eşi, Başbakan Nesib Bey Yusufbeyli 31 Mayıs 1920 tarihinde kurşuna dizilerek öldürülür. İkinci kez ölümden kaçmak zorunda kalan Şefika Gaspıralı'ya TBMM'nin Bakü temsilcisi Memduh Şevket (Esendal) yardım elini uzatır. Hazırlanan sahte Osmanlı kimlik belgeleri ve pasaportla, yine Memduh Şevket tarafından temin edilen ve Türkiye'ye esir Türk askerlerini ve yardım cephanesini taşıyan trene iki çocuğuyla binerek son kez göç eder. Yanında Rusya'da 1883-1920 yılları arasında yayınlanmış Tercüman, Vakit, Kazan Muhbiri, Burhan-ı Terakki, Ülfet gibi Türkçe, Kaspi, Golos Tatar gibi Rusça yayınlanan gazeteler, dergiler, siyasal nitelikli (lider kadro düzeyinde) yazışmaları içeren orijinal mektuplar, kongre ve toplantı tutanakları, kararları, konferans metinleri, önemli kupürler, tüzükler, yönetmelikler, yol izin belgeleri, kongre tarihlerine denk düşen otel faturaları, beyannameler, fotoğraflar, kitaplar, resmi makamlara sunulan politik içerikli dilekçeler, Duma (Rus Parlamentosu) dokümanları, seçimlere ait aday listeleri, delege kartları, milletvekilliği mazbataları, yasa tasarıları, broşürler, davetiyeler, delege yaka kartları, Müslüman İttifakı, Cemiyet-i Hayriyeler, Kadın Komiteleri, Milli Şura gibi örgütlerin resmi yazışmaları v.b. belgelerden oluşan geniş bir arşiv de getirmiştir.

35 yaşında geldiği Türkiye'de 54 yıl yaşamış ve yanında getirdiği bu dokümanları daha da zenginleştirerek arşivini genişletmiştir. Şefika Gaspıralı Türkiye'de geçimini temin edebilmek için önce annesinden yadigâr birkaç ziynet eşyasını satar. Sonra bir hastanede kısa süreli bir iş bulur. Buradan ayrılınca bir süre dikiş diker, daktilo dersleri alır. Kısa bir süreliğine Dârüleytam Yurdu'nda (Çocuk Esirgeme Kurumu) müdirelik yapar ancak buranın kapanmasından sonra yine işsiz kalır. Yokluk nedeniyle kol saatini bile satar. Sonunda 40 lira aylıkla geçici iş bulur. Gaspıralı'nın 3 kardeşi de İstanbul'dadır. Cevdet Mansur Dârülfünun'da öğrencidir; ablasına yük olmamak için yurtta kalır. Haydar Ali Tıbbiye'de öğrencidir; mezuniyetine kadar Şefika Hanım'ın yanında kalır. En küçük kardeşleri; Nigar Hanım kâhyalık yapan Süleyman Bey ile evlidir. Ağabeyi Rıfat 1925 yılının Aralık ayında Kırım'da hayatını yitirmiştir. Şefika Gaspıralı çaresiz kalınca kızı Zehra ve damadı Gence'li Dr. Mirza Gökgöl'ün evine yerleşir.

Şefika Gaspıralı Türkiye'de de sosyal ve kültürel etkinliklerini sürdürdü. Yetimler Yurdu müdürlüğü yaptıktan ve Kırım Tatar diasporasında etkin rol almaya başladıktan sonra, 1930 yılında Kırım Tatar Kadınlar Birliği'ni kurup başkanlığını yürüttü. Gaspıralı uzun yıllar Kızılay'a da hizmet etmiştir. Ayrıca Kırım Dergisi'ne, Emel Dergisi'ne yazdığı yazılar da bulunmaktadır. Şefika Gaspıralı Kırım istiklal davasının resmî yayın organı olan Emel Dergisi'nin yazar