Kara Üüs Yazıtı

1887 yılında, J.R. Aspelin tarafından Sülek yerleşimine yakın bir kayada bulunmuştur. Burada kaya üzerinde hem petroglifler hem de yazılar vardır. Eski Türkçe akarsu anlamına gelen Ögüz sözünün Hakas Türkçesindeki üüs şekli Rusçada ve ardından Batı dillerinde "İyus, yüs, yus" gibi yazımı sebebiyle Kara-Yüs yazıtı da olarak bilinir. İlk kez 1895 yılında Türkolog Radloff tarafından Kara-Yüs yazıtı olarak yayımlanmıştır.

Hakasça Biçiktig Tag (Yazılı dağ), Rusçada Sulek Pisanitsa denilen Sülek petroflifleri Hakasya'nın kuzeyinde Orconikidze aymağı (ilçesi) dolayında Üüs (nehir) vadisinde Arga-Pazı (Argabaşı) köyüne 18 km uzaklıkta yer almaktadır. Eski yazı ve çizim eserleri Sülek köyü yakınındaki Pisannaya dağı etrafında dağınık şekildedir. Sulek Pisanitsa, yaklaşık 600 metre yüksekliğinde, tamamen farklı dönemlere ait binlerce çizimle kaplı bir kayadır.

Çizimler gravür tekniğinde izli çizgilerle yapılmıştır. Bu çizgilerle çeşitli görüntüleri tasvir edilmiştir. At üstünde erler bir av sahnesini canlandırıyor. Erler avlanır vaziyette yaban hayvanlarına ok atıyorlar. XIX. yüzyıla kadar Hakasya topraklarında yaşamış olan develerin çizimleri bile var. Develer çizimde birbirlerini ısırıyor. Yaban domuzu ve leoparların şekilleri de var. İyi korunmuş çizimlerden biri, kaldırdığı elinde sopa gibi bir şey tutan at üzerinde bir eri tasvir ediyor. Bazı yerlerde kayaların üzerinde kırmızı lekeler vardır, bu lekeler çizimlerin daha iyi görünmesini sağlamak için Sovyet döneminde bir grup TV ekibinin burayı kızıl renge boyaması sonucudur. Böyle kalmış ve artık temizlenmiyor. Oyulmuş çizgilerin benzersiz görüntüleri vardır. Eski Türklerde mukaddes anne olarak bilinen Umay tanımıyla ilişkili olarak üç boynuzlu bir başlığı bulunmaktadır. Bu Köktürkler ve Uygurlar döneminde Türk ülkesinde kabul gören dinlerden Budizmin de etkisini andırmaktadır.

Takriben VIII-IX yüzyıllara ait olduğu sanılmaktadır. Yazılı kısım 6 satırdan oluşmuştur. Türk Bitig E-39 numaralı yazıt

1. Bengü kaya
2. İç ordu başı Andalıg öldü
3. İşitmedikçe varıp iç arada
4. Sonsuz kaya
5. Ancak işitip Bay-Apam devlete çok faydası oldu. Alp agu