İzzeddin el-Kassam

Kassam, Osmanlı Devleti'nin Beyrut Vilayeti'ne bağlı, Lazkiye'nin güneydoğusundaki liman şehri Cebele'de doğdu. Babası Abdülkādir Mustafa el-Kassam bir medresede müderrislik yapıyor, şeriat mahkemesinde görev alıyor ve bölgede Kādirî tarikatının mürşidi olarak tanınıyordu. Kassam ilk eğitimini Cebele'de aldı.

Doğum yılı konusunda kaynaklar arasında farklılık bulunmaktadır.[a] On dört yaşında kardeşi Fahreddin ile birlikte Kahire'ye giderek Ezher'de öğrenim görmeye başladı. Eğitimi 1909'a kadar sürdü. Bu dönemde Muhammed Abduh ve Muhammed b. Abdülmâlik el-Alemî gibi hocalardan yararlandı. Cebele'ye döndükten sonra babasının medresesinde ders vermeye ve Mansûrî ile İbrâhim b. Edhem camilerinde vaizlik yapmaya başladı.

Kassam, bu dönemde dinî eğitimin yanında Kur'an, tefsir ve fıkıh öğretimine ağırlık verdi. Kumar ve içki gibi uygulamalara karşı toplumsal ve ahlaki bir ıslah faaliyeti yürüttü. Bu yaklaşım, onun sonraki yıllardaki dinî reform ve toplumsal örgütlenme anlayışının erken örneklerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

İtalya'nın 1911'de Libya'ya saldırması üzerine Kassam çeşitli gösteriler düzenledi, halkı silahlı mücadeleye çağırdı ve Osmanlı ordusuna katılacak gönüllüler ile onların aileleri için para toplamaya başladı. Yaklaşık 250 gönüllüyle Trablusgarp'a gitmek amacıyla hazırlık yaptı ancak Balkan Savaşı'nın başlaması ve Osmanlı Devleti ile İtalya arasında anlaşmaya varılması üzerine birlik cepheye ulaşamadan geri döndü.

I. Dünya Savaşı başladığında Osmanlı ordusunda savaşmak üzere başvurdu. Askerî eğitim aldıktan sonra garnizon imamı olarak görevlendirildi. Savaşın sonlarına doğru Cebele'ye dönerek bölgede bir halk gücü oluşturmaya başladı.

Savaşın ardından Fransız kuvvetlerinin Suriye'ye yerleşmesi üzerine Ömer el-Baytâr ile birlikte Fransız yönetimine karşı direnişe katıldı. Fransız makamlarının kendisini idam talebiyle araması üzerine bölgeden ayrılarak 1921'de Hayfa'ya yerleşti.

Hayfa'da ders vermeye başlayan Kassam, İstiklâl Camii'nde imam ve hatip olarak görev yaptı. Müslüman Gençler Derneği'ne[b] (Cem‘iyyetü'ş-şübbâni'l-müslimîn) katıldı ve daha sonra derneğin başkanlığına seçildi. Bu görevi sırasında Filistin'in kuzeyindeki köyleri dolaşarak Britanya yönetimi ve Siyonist yerleşim hareketi konusunda konuşmalar yaptı. Yahudilere arazi satışına karşı çıktı ve bunun engellenmesini savundu.

Kassam'ın Hayfa'daki faaliyetleri yalnız siyasi ve dinî konuşmalarla sınırlı değildi. Nafi'ye göre özellikle işçiler, yoksullar ve kırsal bölgelerden Hayfa'ya göç eden kesimler arasında çalıştı; okuma yazma bilmeyenler için gece okulu açtı, işsizlere yardım amacıyla para toplamaya çalıştı ve toplumun dışlanmış kesimleriyle ilgilendi.

1930'dan itibaren resmî nikâh memuru olarak da görev yapan Kassam'ın çevresinde bir taraftar grubu oluştu. Hayattayken bu kişiler çoğunlukla meşâyih, ölümünün ardından ise Kassâmiyyûn veya Kassâmîler olarak anıldı.

Kassam, Siyonist hareketin Britanya manda yönetiminin desteğiyle geliştiği düşüncesindeydi ve bu nedenle mücadelenin öncelikle Britanya yönetimine karşı yönelmesi gerektiğini savundu. Taraftarları arasında zamanla silahlı hücreler de oluştu. Bununla birlikte Nafi, daha sonraki anlatılarda Kassam'ın çevresinin oldukça merkezi ve hiyerarşik bir örgüt olarak gösterilmesinin güçlü kanıtlara dayanmadığını; 1935 öncesinde klasik anlamda düzenli bir parti veya katı komuta zincirine sahip bir örgütten söz etmenin güç olduğunu belirtir.

Kassam, hazırlık döneminin ardından Kasım 1935'te taraftarlarından bir grupla birlikte Hayfa'dan ayrılarak Filistin'in kuzeyindeki dağlık bölgeye geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi hareketin başlangıcını, Balfour Deklarasyonu'nun yıl dönümü olan 2 Kasım 1935 olarak verir.

Britanya güvenlik güçleri daha sonra grubun bulunduğu bölgeyi tespit etti. 20 Kasım 1935'te Nablus ile Cenin arasındaki Ya'büd civarında çıkan çatışmada Kassam ve bazı taraftarları öldürüldü. Cenazesi Hayfa'ya götürüldü ve ertesi gün defnedildi.

Kassam'ın cenazesi geniş katılımlı bir toplumsal gösteriye dönüştü. Ölümünün ardından taraftarları faaliyetlerini sürdürdü ve Kassâmîler, 1936'da başlayan Filistin Arap ayaklanmasının kırsaldaki silahlı grupları arasında önemli bir unsur hâline geldi. Ya'büd'deki çatışma, Britanya yönetimine karşı silahlı mücadelenin önemli başlangıç noktalarından biri olarak değerlendirilir ve Kassam'ın takipçilerinin 1936 ayaklanmasında belirgin rol oynadığını belirtilir.