biyograftam
Giriş
  1. Keşfet
  2. Devlet & Siyaset
  3. Mustafa İsmet İnönü
Devlet Adamı, asker ve Siyasetçi · 1884–1973

Mustafa İsmet İnönü 27 Mayıs Darbesi

Mustafa İsmet İnönü, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunda Mustafa Kemal Atatürk ile birlikte en önemli rolü oynayan asker, devlet adamı ve siyasetçidir. Kurtuluş Savaşı'nın Batı Cephesi Komutanı, Türkiye'nin ilk Başbakanı, ilk Genelkurmay Başkanı ve ikinci Cumh...

Hayat çizgisi 11 kaynak Düzeltme öner
Hayat şeridi Bir döneme dokun, çizelge süzülsün
Kayıt yok1919–1973
188419301973
Eğitim Önemli eserler Eğitim Önemli eserler
01

Kısaca kimdir?

Altı çizili metnin yanındaki mühre dokun: bu bilginin hangi kaynağa dayandığını gör.

Mustafa İsmet İnönü (24 Eylül 1884, İzmir - 25 Aralık 1973, Ankara), 1938'den 1950'ye kadar 2. Türkiye cumhurbaşkanı olarak görev yapan Türk asker, siyasetçi ve devlet adamıdır. Türk Kurtuluş Savaşı'nın önde gelen komutanlarından olan İnönü, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun ardından ilk başbakanı ve Türk Silahlı Kuvvetleri'nin ilk genelkurmay başkanı olarak görev yaptı. Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümünün ardından 1972'ye kadar yürüteceği Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) genel başkanlığı görevini de üstlenen İnönü, cumhurbaşkanlığı döneminde Türkiye'yi II. Dünya Savaşı sırasında tarafsız tutmaya ve savaş döneminde ve sonrasında yaşanan ekonomik ve toplumsal sorunları çözmeye yönelik politikalar izledi. 1938'de CHP olağanüstü kurultayında İnönü'ye "Millî Şef" ünvanı verildi.

1884 yılında İzmir'de doğan Mustafa İsmet, 1903 yılında Mühendishane-i Berrî-i Hümâyûn'dan birincilikle mezun olarak Osmanlı ordusuna katıldı. I. Dünya Savaşı'nda Kafkasya ve Filistin cephelerinde savaştı. 1920 yılında Anadolu'ya geçti. Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekili (Genelkurmay Başkanı) olarak I. ve II. İnönü muharebelerini kazandı. Büyük Taarruz'a Batı Cephesi Komutanı sıfatıyla katıldı. Mudanya Mütarekesi'nde ve Lozan Antlaşması'nda Türk heyetine başkanlık yaptı ve antlaşmaları imzaladı. Cumhuriyetin ilanından sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk başbakanı oldu. 1934'te, İnönü muharebelerindeki başarılarından dolayı İnönü soyadını aldı.

Atatürk'ün ölümünden sonra 11 Kasım 1938'de cumhurbaşkanı seçildi ve 1950 yılına kadar görev yaptı. 1950-1960 yılları arasında CHP genel başkanı olarak ana muhalefet lideri oldu. Önderi olduğu partisi CHP, 27 Mayıs Darbesi'nden sonra 1961'de yapılan seçimlerde birinci parti olarak çıktı. Ancak partisinin oy oranı tek başına iktidar olmaya yetmiyordu. İnönü, böylece Türkiye'nin ilk koalisyon hükûmetini Adalet Partisi ile kurdu. 1965 yılında başbakanlığı bırakan İnönü, 1972 yılına kadar ana muhalefet liderliğine devam etti. 25 Aralık 1973 tarihinde solunum yetmezliği sebebiyle öldü.

Birçok defa başbakanlık görevini üstlenmiştir. 1925-1937 yılları arasında 12 yıllık kesintisiz başbakanlık süresi olmakla birlikte, toplam 16 yıl 11 ay ile Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en uzun süre başbakanlık yapmış kişisidir.

02

27 Mayıs Darbesi

—27 Mayıs Darbesi

Ana madde: 27 Mayıs Darbesi

1960'lara gelindiğinde CHP ile DP arasındaki tartışmalar daha da arttı. Ayrıca İnönü başta olmak üzere CHP'nin ileri gelen üyelerine saldırılar düzenlendi. CHP'yi destekleyen gazeteler art arda kapatıldı, muhalif gazeteciler tutuklandı. Bunun üzerine Nisan 1960 tarihinde DP, basını soruşturmak amacıyla Tahkikat Komisyonu kurulmasını öneren kanun teklif etti. Bu kanunda komisyona gazete kapatma ve gazeteci tutuklama yetkisi tanınması öneriliyordu, bu yüzden CHP'li vekiller sert bir biçimde bu yasaya karşı çıktı. Görüşmeler süresince CHP'li vekillere bazı kısıtlamalar getirildi. İnönü'nün kendisine ise 12 oturuma katılım yasağı verildi. İnönü de DP'nin bu tavrı karşısında meclisteki tarihi konuşmasını yapmıştır: (27 Mayıs 1960 tarihinde sonra "sizi ben bile kurtaramam" olarak atıf yapılan ama eksik aktarılmasından ve eklenen 'bile' vurgusundan dolayı bağlamından farklı algılanan sözü bu oturumda söylendi.)

Şimdi iktidarda bulunanların, iktidarı ellerinde bulunduranların milletleri ihtilâle nasıl zorladıkları insan hakları beyannamesine girmiştir. Eğer bir idare insan haklarını tanımaz, baskı rejimi kurarsa o memlekette ayaklanma olur. Buna mahal vermemek için idarelerin demokratik yolda olması, insan haklarının yürürlükte olması şarttır. Bu fikir Beyannamenin ruhunu teşkil ediyor. Şimdi mevzu bahis olan mesele bu. Demokratik rejim, insan hakları yürütülüyor mu, yürütülmüyor mu? Bu bir. Eğer insan hakları yürütülmez, vatandaş hakları zorlanırsa, baskı rejimi kurulursa ihtilâl behemehal olur. Beni dinleyin... Biz böyle bir ihtilâl içinde bulunmayız, bulunamayız. Böyle bir ihtilâl dışımızda, bizimle münasebeti olmayanlar tarafından yapılacaktır. Biz demokratik rejim dedik, demokratik rejim kurulmuştur. Bu demokratik rejim istikametinden ayrılıp baskı rejimi haline götürmek tehlikeli bir şeydir. Bu yolda devam ederseniz, ben de sizi kurtaramam.

İnönü, 27 Mayıs sabahı Ankara'da Ayten Sokak'ta, “İhtilal oldu.” haberiyle uyandırıldı. 28 Mayıs sabahı Orgeneral Cemal Gürsel, telefonla İnönü'yü aradı ve aralarında şu diyalog geçti:

14 Ekim 1960'ta başlayan “Yassıada Yargılamaları” 15 Eylül 1961'de sona erdi. 15 Eylül'de Yassıada'da Yüksek Adalet Divanı idam kararlarını verdi. Komitede karar 9'a karşı 13 oy ile, oy birliği ile verilen idam cezalarının infazı lehine çıktı. 16 Eylül sabahı Polatkan ve Zorlu idam edildiler. Adnan Menderes'in eşi Berrin Menderes ve oğlu Aydın, CHP lideri İnönü'nün kapısını çalarak yardım istediler. İnönü, idamların engellenmesi için üç kere başbakanlık binasına gitmişti fakat sonuç alamamıştı. İnönü, Berrin Menderes'e “Çıldırmış vaziyetteler. Söz dinlemiyorlar. Her şeyi yapmaya çalıştım” dedi. 17 Eylül öğle vakti Adnan Menderes idam edildi.

Mustafa İsmet İnönü · diğer bölümler

← Mustafa İsmet İnönü profilinin tamamı

03

Hayat çizgisi

Günü bilinmeyen olaylar bir tarihe zorlanmaz; yalnızca kaynaktaki yıl yazılır.

  1. 1884

    Doğum ve Erken Yıllar

    1884 yılında dünyaya geldi.

    Eğitim tek kaynak
  2. 1895

    1895 yılında Sivas Mülkiye İdadisi'ne kayıt yaptırdı ancak daha sonra Sivas Askerî Rüşdiyesi'ne geçti ve 1896'da mezun oldu.

    Eğitim tek kaynak
  3. 1897

    Sonra, 1897 yılında İstanbul'daki Mühendishane İdadisi'ne gitti.

    Önemli eserler tek kaynak
  4. 1901

    14 Şubat 1901'de Mühendishane-i Berr-i Hümâyun'a (topçu okulu) girip 1 Eylül 1903 tarihinde topçu teğmeni olarak mezun oldu.

    Eğitim tek kaynak
  5. 1906

    26 Eylül 1906 tarihinde Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni birincilikle bitirerek kurmay yüzbaşı rütbesiyle Edirne'deki 2.

    Önemli eserler tek kaynak
  6. 1911

    Kolordu kurmaylığına getirildi ve 1911'de Yemen Kuvâ-yi Mürettebe Komutanlığı kurmayı oldu.

    Önemli eserler tek kaynak
  7. 1912

    26 Nisan 1912 tarihinde binbaşı rütbesine terfi etti ve Yemen Kuvâ-yi Umumîye Komutanlığı Kurmay Başkanlığı görevine atandı.

    Önemli eserler tek kaynak
  8. 1914

    1914 yılında Harbiye Nazırlığı ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisliği'ne atanan Enver Paşa'nın başlattığı ordunun yenileştirilmesi hareketinde etkin rol oynadı.

    Önemli eserler tek kaynak
  9. 1915

    9 Ekim 1915 tarihinde 2.

    Önemli eserler tek kaynak
  10. 1916

    1916 yılının yaz aylarında bir süre çarpışmaları yönetti.

    Önemli eserler tek kaynak
  11. 1917

    Ordu Komutan Vekili Mustafa Kemal Paşa'nın önerisiyle, 12 Ocak 1917 tarihinde 4.

    Önemli eserler tek kaynak
  12. 1918

    24 Ekim 1918 tarihinde Harbiye Nezareti Müsteşarlığı'na atandı.

    Önemli eserler tek kaynak
04

Üretimleri

1966 · KITAP Şevket Süreyya Aydemir, İkinci Adam -68)

Şevket Süreyya Aydemir, İkinci Adam -68)

kitap
2003 · KITAP Şerafettin Turan, İsmet İnönü Yaşamı, Dö...

Şerafettin Turan, İsmet İnönü Yaşamı, Dönemi ve Kişiliği

kitap
2006 · KITAP Can Dündar, İsmet Paşa

Can Dündar, İsmet Paşa

kitap
2007 · KITAP Saygı Öztürk, İsmet Paşa'nın Kürt Raporu

Saygı Öztürk, İsmet Paşa'nın Kürt Raporu

kitap
05

Bağlantı atlası

Bu bağlar tahmin değil: iki kişiden birinin biyografisinde diğerinin adı geçiyor. Kanıt cümlesi her kartta yazılı.

Mustafa İsmet İnönü Celâl Bayar Cemal Gürsel Cevdet Sunay Hasan Âli Yücel Kenan Evren Mustafa Kemal Atatürk Recep Peker Suat Hayri Ürgüplü
düz çizgi: bu biyografide anılıyorkesik çizgi: bu kişiyi anıyor
  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Celâl Bayar

    “• İsmet Paşa Sovyetler Birliği ziyaretinde, 1932 • İsmet Paşa İtalya'yı ziyaretinde Benito Mussolini ile, 1932 • Celâl Bayar ile Bakırköy Bez Fabrikası'nda, 1934 • Başbakan İnönü,...”

  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Cemal Gürsel

    “28 Mayıs sabahı Orgeneral Cemal Gürsel, telefonla İnönü'yü aradı ve aralarında şu diyalog geçti: 14 Ekim 1960'ta başlayan “Yassıada Yargılamaları” 15 Eylül 1961'de sona erdi.”

  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Cevdet Sunay

    “27 Mayıs Darbesi'nin doğurduğu sorunlarla da uğraşarak 22 Şubat 1962 ayaklanması ve 20 Mayıs 1963 ayaklanması girişimlerinin önlenmesi çabalarında cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'e, Gen...”

  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Hasan Âli Yücel

    “Yine bu dönemde Hasan Âli Yücel'in öncülüğündeki Köy Enstitüleri kuruldu.”

  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Kenan Evren

    “12 Eylül 1980 Darbesi'nden sonra Kenan Evren tarafından Anıtkabir'deki on iki mezarın başka yere naklettirilmesine karar verilirken İnönü'nün kabri bir istisna olarak Anıtkabir'de...”

  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Mustafa Kemal Atatürk

    “Mustafa İsmet İnönü, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunda Mustafa Kemal Atatürk ile birlikte en önemli rolü oynayan asker, devlet adamı ve siyasetçidir.”

  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Recep Peker

    “• İsmet Paşa Sovyetler Birliği ziyaretinde, 1932 • İsmet Paşa İtalya'yı ziyaretinde Benito Mussolini ile, 1932 • Celâl Bayar ile Bakırköy Bez Fabrikası'nda, 1934 • Başbakan İnönü,...”

  • Mustafa İsmet İnönü hayat hikâyesinde anıyor Suat Hayri Ürgüplü

    “İnönü hükûmeti mecliste yapılan bütçe oylamasında ret oylarının kabul oylarından fazla çıkması üzerine istifa etti ve 20 Şubat 1965 tarihinde yerini Suat Hayri Ürgüplü hükûmetine b...”

06

Kaynaklar

11kaynak kaydı
8farklı yayıncı
1ansiklopedi maddesi
12zaman çizelgesi olayı
  1. K·01
    Ansiklopedi maddesiansiklopedi maddesi
    Vikipedi - İsmet İnönü
    tr.wikipedia.org · erişim 26.09.2026

    NotAçık kaynak ansiklopedi maddesi.

    Kaynağa git ↗
  2. K·02
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "TBMM Albümü 4. Cilt (1960-1983)" (PDF). TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü. 21 Ocak 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2022.
    arşiv · www5.tbmm.gov.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  3. K·03
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Hicbir Ustunlugumuz Olmadi Cumhuriyet Aslinda Buydu wp". 6 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2025.
    sozcu.com.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  4. K·04
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Ismet Inonunun Kizi Ailesinin Bilinmeyenlerini Anlatti". 11 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2025.
    krttv.com.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  5. K·05
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Başbakan Menderes'in rekorunu geçti". Sabah. 19 Mart 2013. 30 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
    arşiv · www.sabah.com.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  6. K·06
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    N. Pope, H. Pope (1998). Turkey Unveiled: A History of Modern Turkey (İngilizce). Overlook Press. s. 254. ISBN 1-58567-096-0. 31 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2025. ... president...
    books.google.com · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  7. K·07
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    Erik Jan Zürcher (Ekim 2002). "The Young Turks – Children of the Borderlands?". let.leidenuniv.nl. 25 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
    arşiv · web.archive.org · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  8. K·08
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    Kocadağ, Burhan. 'Doğu'da Aşiretler, Kürtler, Aleviler (2. bas.). Can Yayınları. s. 209. ISBN 975-7812-70-6.  |erişim-tarihi= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım)
    erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

  9. K·09
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Emekli Albay M. Atilla Kürümoğlu yaptığı konuşması". 29 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
    arşiv · www.aksav.com · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  10. K·10
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    Turan, Şerafettin (2003). İsmet İnönü - Yaşamı, Dönemi ve Kişiliği. Bilgi Yayınevi. s. 1. ISBN 9789752200364.
    erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

  11. K·11
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademlerdeki Komutanların Biyografileri. Ankara: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları. 1972. s. 186.
    erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

yayımlanmadı

Bilerek dışarıda bırakılanlar

Ölüm nedeni gibi sağlık bilgileri ve kaynağı çözümlenemeyen alanlar bu sayfada gösterilmez.

Metin lisansı

Vikipedi’den uyarlanmıştır

Bu profildeki metinler Vikipedi’deki “Mustafa İsmet İnönü” maddesinden alınmıştır ve CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.

07

Ne değişti?

  1. Kaynak yeniden tarandı

    Profil bilgileri kaynak maddeyle yeniden karşılaştırıldı.

  2. Profil oluşturuldu

    11 kaynak ve 12 olayla ilk kayıt.

08

Düzeltme masası

Bir hata mı gördün? Üç adımda bildir. Kaynak eklersen incelemesi hızlanır.

  1. Ne yanlış?
  2. Doğrusu
  3. Kaynak

Hangi bölümde bir hata var?

Önerin editör incelemesinden geçer, otomatik yayımlanmaz. E-posta adresin yalnızca bu başvuru için kullanılır.
09

Buradan nereye?

aynı alan · devlet & siyaset

I. Alâeddin Keykubad

Devlet & Siyaset · 1192–1237

aynı alan · devlet & siyaset

III. Murad

Devlet & Siyaset · 1546–1595

aynı alan · devlet & siyaset

Ahmet Necdet Sezer

10. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı / Hukukçu · d. 1941

Devlet & Siyaset alanındaki tüm profiller →