Esat İleri I. Dünya Savaşı Yılları

I. Dünya Savaşı yıllarında Aydın Sultanisi’nde öğretmenlik yaptı. İzmir'in Yunan işgaline uğraması üzerine hükûmet tarafından yatılı öğrenciler ile birlikte İstanbul’a gelmesi emredildiğinde bu emri yerine getirmedi. Sultânilerde öğretmenlik yapmayı 15 yıl kadar sürdürdü. I. Dünya Savaşı sırasında “Cihad-ı Ekber” adlı bir broşür yayımladı.

Damat Ferit Paşa hükûmetinin şehzadeler başkanlığında Anadolu’ya gönderdiği ve halkı mütareke şartlarına ikna etmekle görevlendirdiği “Şehzadeler Nasihat Heyeti”, 29 Mayıs 1919’da Aydın’a geldiğinde Heyet Başkanı Şehzade Abdurrahim Efendi ve Süleyman Şefik Paşa ile tartışarak dikkatleri çekti.

Aydın’ın işgal edilmesi üzerine direnişe geçen kuvvetlerin içinde yer aldı; Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Teşkilatı’nın başında savaş yaralılarının tedavisi için uğraş verdi;

Yunan askerlerinin Müslüman halka yaptığı zulmü dünya kamuoyuna duyurmak üzere kurulan komitede görev aldı ve şikayetlerini İtilaf devletleri ile hükûmete iletmek üzere Rodos yoluyla İstanbul’a giden 3 kişilik heyette “Aydın Hilal-i Ahmer Cemiyeti Başkanı” sıfatıyla bulundu. Heyet, mezalime ilişkin belgeyi Fransızcaya çevirip Avrupa basınına iletmesi için Rodos Valisi'nin yardımını sağlamış; ancak İstanbul'da hükûmet ve padişah tarafından kabul edilmemişlerdi. İttihat ve Terakki mensuplarıyla görüşen Esat Bey ve arkadaşlarının çabaları sayesinde İtilaf Devletlerinin bölgeye inceleme heyeti göndermesi sağlandı.