Ertuğrul Gazi Türbesi

13. yüzyıl sonlarında inşa edilen yapının yapım tarihi kesin olarak bilinmemektedir. İlk olarak Osman Gazi tarafından açık mezar olarak yaptırılmış, daha sonra I. Mehmed tarafından türbe haline getirilmiştir. Sultan III. Mustafa zamanında 1757'de yeniden yapılırcasına onarılmış ve ilk yapıldığı hali değişmiştir. 1886 yılında II. Abdülhamid tarafından yeniden onartılmış ve yanına çeşme eklenmiştir.

Ertuğrul Gazi Türbesi altıgen planlı, üzeri kubbe örtülü olup, dikdörtgen bir girişten sonra içeriye ulaşılmaktadır. Bu girişin yanlarında ikişer pencere bulunmaktadır. Türbenin duvarları bir sıra taş ve iki sıra tuğladan örülmüştür. Sandukanın bulunduğu türbenin içindeki batı ve güneydoğu duvarlarına dikdörtgen pencereler açılmıştır.

Onarımlar sırasında türbe giriş kapısı yanına bir kitabe eklenmiştir:

Menba-i cuy-i inayet şah-ı ali siretin

Mevce-i derya kadar ömrün Huda kılsın mezid

Kıldı ol şahinseh-i devran cedd-i emcedin

Gazi Ertuğrul Cenabın kabrini zira cedid

Baabı yanında dahi bu çeşmeyi inşa ile

Eyledi ruh-ı revanın şad o Hakan-ı reşid

Cevher-i nazma iki tarih bir beyt içre bak

Su verir buldukçe mecray-ı kalem feyz-i bedid

Ruh-ı Ertuğrul içün bu çeşmeyi kıldı iyan

Ayn-ı Lütf-ı saltanat Şah-ı zaman Abdül Mecid 1304

Türbeyi ikinci kez onartan ve yanındaki çeşmeyi ekleten II. Abdülhamid, babası Abdülmecid adına türbe kapısı üzerine bu onarım sırasında ikinci bir kitabe koydurmuştur:

Şeref-ü şevket eyle aleme Sultan Hamit

İşte ezcümle olup ahdihümayununda

Sene 1100 dahi 71 iken Ahmet Han çok

Vakit geçmekle münhemdim olmada iken

Bir iki çeşme vü fevvade ederek şimdi de

Mevkiini havi harita yapılıp yeniden

Eyledi inşaasını emrü ferman yani bu

Tarzı dilevize Hamit Han kodu

Ne kadar yar ise kurbinde kuburu şüheda

Bunların yattığı müddetçe bu merkatlerde

Kaymakam Zühti kulu kuşesin necetti zida

Salik kulu tarih temhidi tevşihin Eyledi seyai İmranını metdü temhit

Türbe-i hazreti Ertuğrul Gazide cedid

Temelinden buni idmişti bina-i tecdit

Pederişah zaman hazreti Sultan Mecit

Şerefi türbeyi tamir ile etmişti mezd

Şeref-ü zineti hakkaki olundu teyit

Oldu sandukasında böyle ruhamile Ferit

Ziri sanduka hazenede iderler tahmit

Şevket-ü saltanatın eylesün Allah medit

Bunun imarına meşkurkıla ol rabbi-vahit

Kıldı bu türbeyi mamur ol Hakkan Hamit

Yunan işgali döneminde (1921) Söğüt ve çevresinde yaşanan tahribat sırasında Ertuğrul Gazi Türbesi'nin Yunan ordusu tarafından dinamitle yıkıldığı dönemin resmî belgelerinde yer almıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Kemal Paşa, 12 Nisan 1921 tarihli “Âlem-i İnsaniyete Beyanname” başlıklı bildirisinde, Yunan ordusunun Türk halkına uyguladığı mezalim arasında Söğüt'teki Ertuğrul Gazi Türbesi'nin de “dinamitle berhava edildiğini” belirtmiştir.