Erdoğan-Gollum davaları

Türk Ceza Kanunu'nun 299. maddesi uyarınca cumhurbaşkanına hakaret ceza gerektiren bir suçtur. Mahkeme tarafından suçu sabit görülen kişi bir yıldan dört yıla kadar hapis cezasına çarptırılır.

Gollum, J. R. R. Tolkien'in Orta Dünya fantastik romanlarındaki kurgusal bir karakterdir. Hobbit'te tanıtılmış ve devamı olan Yüzüklerin Efendisi'nde önemli bir yer verilmiştir. Daha sonra film uyarlamalarında sadece peştamal giyen soluk tenli bir yaratık olarak ortaya çıkmıştır. Hobbit'te tamamen kötü niyetli olarak tasvir edilmesine rağmen, daha sonraki kitaplarda ona daha karmaşık bir karakter verilmiş ve bir zamanlar Tek Yüzük'ün doğaüstü etkisiyle dönüşüm geçiren Sméagol adında bir hobbit olduğu ortaya çıkmıştır.

2014 yılında, Erdoğan Türkiye Cumhuriyeti başbakanı iken, Rifat Çetin, Erdoğan'ın benzer yüz ifadelerine sahip üç fotoğrafının yanında Gollum'un üç fotoğrafını içeren bir Facebook gönderisi paylaştı. 2016 yılında Antalya 5’inci Asliye Ceza Mahkemesi Çetin'e bir yıl ertelenmiş hapis cezası ve velayet hakkının elinden alınmasına hükmetti. Çetin, Facebook paylaşımının yapıldığı tarihte Erdoğan cumhurbaşkanı olmadığı için karara itiraz edeceğini söyledi. Çetin, Nisan 2017'de temyizde beraat etti.

Ağustos 2014'te doktor ve devlet memuru Bilgin Çiftçi de Erdoğan'ı Gollum'a benzeten bir görsel paylaştı. Bu paylaşım Çiftçi'nin Ekim 2015'te kamu görevinden ihraç edilmesine neden oldu. Aralık 2015'te Çiftçi hakkında dava açıldı ve savcılık iki yıla kadar hapis cezası talep etti. Çiftçi'nin avukatı müvekkilinin yaptığının hakaret içeren bir ifade olmadığını savunmuş, ancak mahkeme bunu reddetmiştir. Avukat daha sonra Gollum'un kötü bir karakter olmadığını savundu ve bunun üzerine Aydın 3'üncü Asliye Ceza Mahkemesi, benzetmenin hakaret olup olmadığını araştırmak üzere bir bilirkişi heyeti oluşturdu. Bilirkişi heyeti bir film ve televizyon uzmanı, iki akademisyen ve iki davranış bilimci veya psikologdan oluşacaktı. Duruşma Şubat 2016'ya ertelendi.

Dava dünya çapında ilgi gördü ve Yüzüklerin Efendisi filmlerinin yönetmeni Peter Jackson ile senaryo yazarları Fran Walsh ve Philippa Boyens Aralık 2015'te davayla ilgili ortak bir açıklama yayınladı. Açıklamada, Çiftçi tarafından paylaşılan görsellerin aslında Gollum'un neşeli ve yardımsever alter-egosu Sméagol'u tasvir ettiği ve iki karakterin karıştırılmaması gerektiği savunuldu. ABD'li komedyen ve televizyon sunucusu Stephen Colbert, Bülbülü Öldürmek filmindeki aktör Gregory Peck kılığına girerek Çiftçi'nin avukatlığını yaptığı bir gösteri düzenledi ve Çiftçi'nin serbest bırakılmasını talep etti.

Üç uzman tarafından Nisan 2016'da hazırlanan ilk değerlendirme, tek bir dosya halinde teslim edilmediği için yeterli görülmemiştir. Temmuz ayında bir klinik psikolog, bir psikolog ve İstanbul Bilgi Üniversitesi'nden bir yardımcı doçent tarafından hazırlanan ikinci rapor, Gollum'un diğer hobbitlere eşlik etmeye başladığında orijinal alter-egosu Sméagol'e döndüğünü dikkate alarak, Gollum'u ezilmiş ve mağdur bir kişilik olarak tanımladı. Uzmanlar bu sonuca varmak için kitapların ve filmlerin ilgili bölümlerini incelediler. Nisan 2017'de Çiftçi beraat etti. Temmuz 2018'de Çiftçi'nin görevine döneceği açıklanmıştır.

Aralık 2021'de modacı Barbaros Şansal, Bilgin Çiftçi'nin paylaştığı fotoğrafları retweet ettiği gerekçesiyle bir yıl iki ay hapis cezasına çarptırıldı. Şansal, paylaşımı Gollum'un “yardımsever ve iyi bir karakter” olduğuna dair mahkeme kararını duyduktan sonra retweetlediğini iddia etti. Erdoğan'ın avukatı kararı temyiz ederek daha yüksek bir ceza talep etti. Ancak Aralık 2022'de yargıçlar, Şansal'ın aynı suçlamayla daha önce yargılanmış olması nedeniyle ilk hapis cezasını bozdu ve dava incelenmeye devam etti.