Damga (işaret)

Tamga (Göktürkçe: tamga) Türklerin çeşitli boylarının çeşitli amaçlarla oluşturup kullandıkları simgelerdir. Tarihsel kökeni çok eskilere dayanan tamgalar (damgalar) bir iletişim gereksinimi olarak türemiştir. Bu sebeple hayvan, eşya ve hatta silahların damgalanması gibi harmanda elde edilmiş olan hububat da damgalanırdı. Erken Türkler, Kuzey Avrasya kıtasında yaygın olarak yaşamışlar, geçimlerini çobanlık ve avcılıkla sağlamaya başlamışlardı. Yazın yaylakta, kışın kışlakta yarı göçebe hayat sürdürmüşlerdi. Mevsim göçleri sırasında, sürülerin birbirlerine karışmaması için her boy, sürülerine kendi tamgasını vuruyordu. Harzemşahlar çağında yazılmış olan Mukaddimetü'l Edeb'de "Mühür bastı, bugdayga" şeklinde bir cümle görülmektedir. Daha sonraki çağlara ait olan Moğolca karşılığında ise yarı Türkçe yarı Moğolca olarak "Tamga daruba bugdayda" denmektedir.

1. Aileler (oguşlar) birleşerek urug (oymak)ları, uruglar birleşerek boyları, boylar birleşerek bodunları, bodunlar da birleşerek elleri (illeri) oluşturur. Bu kelimenin baş harfi "i" ile "e" karışımı bir sesle okunmaktadır. Bozkırda en yüksek siyasal örgütlenme biçimi eldir. Bodun yöneticisine han, el yöneticisine kağan denilmektedir
2. Kayı, Afşar, Bayat, Yazgır dört Oğuz boyları Reşideddin Fazlullah'a göre Bozok boy (sağ kolu) birliğine, diğer on ikisi de Üçok boy (sol kolu) birliğine uygundur. Cami’üt-Tevarih adlı kitabında iki grubun her biri on iki boyların Ordu'nun sağ ve sol kolundan oluştuğu aktarılmıştır
3. Kaşgarlı Mahmud'a göre Divânu Lügati't-Türk'teki yirmi iki Oğuz bölüğünün tamga ları Kaşgarlı bu tamgaların davarlara, yılkı lara vurulduğunu söyler
4. Kınık
5. Kayığ (Kayı)
6. Bayundur (Bayındır)
7. Yıva (Iva)
8. Salgur (Salur)
9. Afşar (Avşar)
10. Begtili (Beğdili)
11. Bügdüz (Büğdüz)
12. Bayat
13. Yazır
14. Eymür
15. Каrabölük (Karaevli)
16. Аlkabölük (Alkaevli)
17. İgdir (İğdir)
18. Üregir (Yüreğir)
19. Tutırka (Dodurga)
20. Ulayundluğ (Alayuntlu)
21. Tüger (Döğer)
22. Beçenek (Peçenek)
23. Çuvaldar (Çavuldur)
24. Çepni
25. Çarukluğ (Çarıklı)
26. Kızık
27. Yazıcızāde ʿÂlì'nin, Tevârih-i Âl-i Selçuk adındaki eserinde Oğuz boyları
28. Ḵayı, Bayat, Yazur, Döger, Ușar (Avşar), Ḳayzıḳ (Kızık), Alḳaövli, Ḳaraövlü, Davdarḡa (Dodurğa), Yaparlu, Bigdeli, Ḳarḳın
29. Payındur (Bayındur), Becene (Biçene), Salur, İgdür, Bügdüz, Çavundur, Cibini (Çepni), Alayundlu, Evdagir (Üregir), Yıva, Ḳınuḳ

Damga-sembol (ongun) olarak sıkça kullanılan kartal, kudret ve kuvvetin temsilcisidir. Göksel hâkimiyeti, yükseklerde uçabildiği için yaratıcı’ya yakın oluşu ve insanlar arasında olan hadiseleri yaratıcı’ya haber verdiğine inanılması dolayısıyla kutsal sayılmıştır.

1. Eski Oğuzca'da "ongun" kelimesi "totem" anlamındadır. Macar dilbilimci László Rásonyi Ongun'un Türkçe bir kelime olduğunu, Abdülkadir İnan ise Moğolca kökenli olduğunu ifade eder. Bahaeddin Ögel de "ongun" kelimesinin aslının Moğolca olduğuna katılırken Türkçesinin de "kök-menşe" anlamındaki "töz" olduğuna işaret eder. Oğuz destanlarına göre, her boyun bir kuş sembolü vardır. Bu kuşlar da genel olarak yırtıcı kuşlardan seçilmiştir. Moğol tarihçisi Reşideddin Fazlullah, bu kuşlara Ongon deyimini kullanmış ve bu suretle deyim günümüze kadar ulaşmıştır
2. Ebulgazi Bahadır Han'ın Şecere-i Türk eserine göre Salur boyununki kartal, Dodurğa boyunun kızıl kartal ve Kınık boyunun da ak kartal'dır. Kartal, Altay mitolojisinde en büyük Tanrı sayılan Ülgen'in yedi oğlundan biridir
3. Kınık boyu cürre karcığay, yani çakırdoğanın erkeği (Farsça cürre = kuşların erkeği)
4. Kayı boyu sungur (Reşideddin Fazlullah'ın listesinde şahin'dir.), yani şahinlerin en büyüğü olan akdoğan
5. Bayındır boyu laçin (Reşideddin Fazlullah'ın listesinde şahin'dir), gezgin şahin
6. Yıva boyu tuygun, yani yaşlı erkek çakırdoğan. Prof. Bazin Özbekçedeki karşılığını bulmuştur: kari erkek karcıyağ
7. Salur boyu bürgüt, yani kral kartal
8. Afşar boyu çure-laçin, yani erkek Falco peregrinus
9. Begtili boyu bahri, yani Pandion haliaetos
10. Büğdüz boyu italyu (tam olarak köpekleri alan anlamındadır), yani Falco lanarius (Rusçada balaban), av için yetiştirilen dişi ya da kutsal doğan
11. Bayat boyu ükü, yani grandük
12. Yazır boyu turumtay (Reşîdüddîn Fazlullah'ın listesinde çakır'dır.), Falco columbarius aesalon
13. Eymür boyu adı bilinmeyen bu kuşa isperi, Falco subbuteo
14. Karabölük boyu küyenek sarı, yani küçük sarı kerkenez (küye'nin nek'le kısaltılmışı)
15. Alkaevli boyu küyenek, yani kerkenez
16. İğdir boyu karcığay, yani Falco columbarius
17. Üreğir boyu biku, yani gecekuşu
18. Tudırka boyu kızıl karcığay, yani kızıl çakırdoğan
19. Ulayundluğ boyu yağalbay, Falco vespertinus
20. Tüger boyu küçügen, yani kuzuların büyük çakırdoğanı
21. Peçenek boyu ala toğunak, .lanius exubitor
22. Çavuldur boyu buğdayınık. Kononov'un bunu Humay olarak yorumlaması yanlıştır. Kırgız halkbiliminde yer alır. Adının buğdaykuşu olduğu düşünülür
23. Çepni boyu humay. Farsça hüma. Bu kez hatayı Ebulgazi Bahadur Han yapmıştır. Gerçekte ongun'ları kumay, yani kar çakırdoğanı
24. Çarukluğ boyu sarı karcığay, yani sarı çakırdoğan