biyograftam
Giriş
  1. Keşfet
  2. Devlet & Siyaset
  3. Celâl Bayar
Ekonomist ve siyasetçi · 1883–1986

Celâl Bayar Sonraki yıllar ve ölümü

Mahmut Celâl Bayar (16 Mayıs 1883, Bursa – 22 Ağustos 1986, İstanbul), Türk ekonomist ve siyasetçidir. 1937 ile 1939 yılları arasında Türkiye başbakanı olarak görev yapan Bayar, 1950 ile 1960 yılları arasında Türkiye cumhurbaşkanı olarak görev yaptı. Siyasi ka...

Hayat çizgisi 11 kaynak Düzeltme öner
Hayat şeridi Bir döneme dokun, çizelge süzülsün
Kayıt yok1925–1986
188319301986
Eğitim Önemli eserler İlk üretimler Önemli eserler
01

Kısaca kimdir?

Altı çizili metnin yanındaki mühre dokun: bu bilginin hangi kaynağa dayandığını gör.

Mahmut Celâl Bayar (16 Mayıs 1883, Bursa – 22 Ağustos 1986, İstanbul), Türk ekonomist ve siyasetçidir. 1937 ile 1939 yılları arasında Türkiye başbakanı olarak görev yapan Bayar, 1950 ile 1960 yılları arasında Türkiye cumhurbaşkanı olarak görev yaptı. Siyasi kariyerine Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti çatısı altında başladı; cemiyetin İzmir ve Bursa şubelerinin kurucuları arasında yer aldı ve Meclis-i Mebûsan'da mebusluk yaptı. Cumhuriyet'in ilanından sonra Türkiye'nin erken dönem ekonomi politikalarında belirleyici bir figür oldu, ülkenin ilk ulusal bankası olan Türkiye İş Bankası'nın kurucu genel müdürlüğünü üstlendi.

Tek partili dönemde Cumhuriyet Halk Partisi çatısı altında siyaset yapan Bayar, 1945 yılında Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte Dörtlü Takrir'i sunarak parti içi muhalefeti başlattı. 1946 yılında bu isimlerle beraber merkez sağ çizgideki Demokrat Parti'yi kurarak Türkiye'nin çok partili döneme geçişine öncülük etti. 1950 genel seçimlerinin ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Cumhurbaşkanı seçildi; 1954 ve 1957 seçimlerinden sonra da bu görevini sürdürdü. 10 yıllık cumhurbaşkanlığı döneminde, Başbakan Adnan Menderes ile birlikte liberal ekonomi politikalarını savundu ve Türkiye'nin 1952 yılında NATO'ya üye olması dahil Batı Bloku ile yakın ilişkiler kurulmasını destekledi.

27 Mayıs 1960'ta yapılan askerî darbeyle cumhurbaşkanlığı görevi sona eren Bayar, cunta yönetimi tarafından tutuklanarak Yassıada'da kurulan Yüksek Adalet Divanı'nda yargılandı. Anayasayı ihlal ve yolsuzluk gibi suçlamalarla idam cezasına çarptırıldı, ancak cezası yaş haddi nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi. Kayseri Cezaevi'nde bir süre tutuklu kaldıktan sonra 1966 yılında sağlık sorunları gerekçesiyle tahliye edildi ve ilerleyen yıllarda eski DP üyelerinin siyasi haklarının iade edilmesi için yürütülen çalışmalarda yer aldı. 22 Ağustos 1986 tarihinde 103 yaşında ölen Bayar, Türkiye tarihinin en uzun yaşayan devlet başkanı unvanına sahiptir.

02

Sonraki yıllar ve ölümü

—Sonraki yıllar ve ölümü

Bundan sonra, eski DP'lilerin siyasal haklarının geri verilmesi için çalıştı. 1968'de, kendisi gibi siyasal haklarını yitirmiş eski DP'lileri haklarını geri alabilmeleri için bir araya getirmeyi amaçlayan "Bizim Ev" adlı bir kulüp kurdu. 14 Mayıs 1969'da siyasal hasmı İsmet İnönü ile tarihî buluşma gerçekleştirerek eski DP'lilerin siyasi haklarının geri almaları için gereken anayasa değişikliği konusunda CHP'nin desteğini sağladı. İnönü'nün yardımlarıyla Anayasa değişikliği TBMM'de onaylandı.

Ancak değişikliğin Cumhuriyet Senatosu'nda oylanmasından önce Türk Silahlı Kuvvetleri ve Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'ın tavır alması nedeniyle, iktidardaki Adalet Partisi'nin lideri Süleyman Demirel yaklaşan 1969 seçimleri öncesinde TSK ile gerginlik çıkmaması için Senatodaki oylamanın seçimlerden sonraya bırakılmasını istedi. AP'nin af konusundaki tutumu ile parlamentonun itibarını zedelediğini ileri süren Bayar'ın kızı Nilüfer Gürsoy ve eski DP'li bakanlardan Samet Ağaoğlu'nun eşi AP Manisa Milletvekili Neriman Ağaoğlu, 31 Temmuz 1969 günü partilerinden ve milletvekilliklerinden istifa ettiler. Bu gelişme eski DP'lilerin AP'lilerle ihtilaflarının su yüzüne çıkması şeklinde yorumlandı.

Bununla birlikte seçimlerin ardından anayasa değişikliği Cumhuriyet Senatosu'nda görüşüldü ve 6 Kasım 1969'da kabul edildi. Ancak 14 Kasım 1969 günü Türkiye İşçi Partisi, kanun değişikliğinin usul yönünden iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurdu. Mahkeme başvuruyu haklı bularak, 16 Haziran 1970'te anayasa değişikliğini iptal etti. Bu iptal, kanunun Millet Meclisinde kabulü sırasında AP'li Meclis Başkanı Ferruh Bozbeyli'nin yaptığı hatanın sonucu olarak nitelendirildi, Bozbeyli'nin itirazına rağmen, bilerek usul hatası yaptığına dair iddialar sürdü. Siyasi affın bu şekilde Anayasa Mahkemesi'nce iptali, AP'nde parti içi bölünmelerin artmasına neden oldu. Bu süreçte AP'den istifa ve ihraç edilenler Aralık 1970'te Demokratik Parti'yi kurdular. Bayar, kurucuları arasında kızının da yer aldığı Demokratik Parti'yi destekledi. Bu partinin seçim kampanyalarına katıldı.

1973 seçimlerinden sonra oluşan CHP-MSP Koalisyonu zamanında 2 Nisan 1974'te Meclis, eski DP'lilerin siyasi haklarının iadesini öngören kanun teklifini kabul etti. Ancak eski DP'lilerin siyasi partilere üye olabilmesi ve milletvekili seçilebilmeleri için siyasi partiler ve seçim kanunlarında da yapılması gereken değişiklikler vardı, bu değişiklikler aynı yılın aralık ayında gerçekleştirilebildi.

Cezaları bağışlanan Bayar, 1961 Anayasası'na göre, eski cumhurbaşkanı olarak, Cumhuriyet Senatosunun doğal üyesi sayılıyordu. AP'li senato başkanı Tekin Arıburun'un, Senatoya katılması yolundaki çağrısını, doğal üyeliğe karşı olduğu savıyla geri çevirdi (28 Nisan 1974).

Affın gerçekleşmesinden sonra Demokratik Partililerden büyükçe bir grubun AP'ye dönmesi üzerine, Bayar da 1975 Senato kısmi seçimlerinde yeniden Adalet Partisi'ni destekledi; Bursa'da yapılan AP mitinginde, Süleyman Demirel ile birlikte kürsüye çıkarak konuştu. Bu dönemde sağ siyasal güçler açısından birleştirici bir simge sayıldı. 12 Eylül Darbe yönetimini ve 1982 Anayasası'nı destekledi.

Celâl Bayar · diğer bölümler

← Celâl Bayar profilinin tamamı

03

Hayat çizgisi

Günü bilinmeyen olaylar bir tarihe zorlanmaz; yalnızca kaynaktaki yıl yazılır.

  1. 1883

    Doğum ve Erken Yıllar

    1883 yılında dünyaya geldi.

    Eğitim tek kaynak
  2. 1903

    1903'te, İnegöl'ün yerlilerinden ve eşrafından Refet Bey'in kızı Reşide Bayar ile evlendi, bu evlilikten Refii (1904-1940), Turgut (1911-1983), Nilüfer Gürsoy (1921-2024) adlarında üç çocuğu olmuştur.

    Önemli eserler tek kaynak
  3. 1905

    1905 yılında Deutsche Orientbank'ın imtihanını kazanarak burada kısa zamanda imza sahibi oldu.

    Önemli eserler tek kaynak
  4. 1907

    1907'de İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Bursa'daki gizli kolu olan Küme adlı örgüte girdi.

    Önemli eserler tek kaynak
  5. 1908

    Meşrutiyet'in ilanından (1908) sonra İttihat ve Terakki'yi Anadolu'da örgütlendirme politikası çerçevesinde Bursa'da bir şube açıldı.

    Önemli eserler tek kaynak
  6. 1909

    31 Mart Olayı (1909) başlayınca Hareket Ordusu'na katılmak üzere Bursalı İttihatçılardan bir gönüllü birliği oluşturdu.

    Önemli eserler tek kaynak
  7. 1911

    Ardından aynı görevle 1911'de İzmir'e gönderildi.

    Önemli eserler tek kaynak
  8. 1912

    Partisinin öncülüğünde İzmir Kız Lisesinin açılmasına önayak oldu (1912).

    Önemli eserler tek kaynak
  9. 1914

    Celâl Bayar'ın, spor yapan Altaylı gençleri İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katmak için gösterdiği çabanın sonucunda 1914 yılının 16 Ocak tarihinde Altay fiilen kuruldu.

    Önemli eserler tek kaynak
  10. 1918

    Mütareke döneminde İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti ve İzmir Müdâfaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti'nin kuruluşuna katıldı (1918).

    Önemli eserler tek kaynak
  11. 1920

    1920'de Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na Saruhan Sancağı (Manisa) mebusu seçildi.

    Önemli eserler tek kaynak
  12. 1921

    1921-1922 yılları arasında iktisat vekili olarak görev yaptı.

    Önemli eserler tek kaynak
  13. 1922

    1922'de Lozan Konferansı'na gönderilen ilk kurula danışman olarak katıldı.

    İlk üretimler tek kaynak
  14. 1923

    1923 seçimlerinde, Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Grubu adayı olarak 2.

    Önemli eserler tek kaynak
  15. 1924

    Cumhuriyet'in ilanından sonra, Mart 1924'te Mübadele, İmar ve İskân vekilliğine atandı.

    Önemli eserler tek kaynak
04

Bağlantı atlası

Bu bağlar tahmin değil: iki kişiden birinin biyografisinde diğerinin adı geçiyor. Kanıt cümlesi her kartta yazılı.

Celâl Bayar Cevdet Sunay Erdal İnönü Kenan Evren Şükrü Saracoğlu Turgut Özal Ali Adnan Ertekin Mend... Mustafa Fevzi Çakmak Türkiye Cumhuriyeti Cu...
düz çizgi: bu biyografide anılıyorkesik çizgi: bu kişiyi anıyor
  • Celâl Bayar hayat hikâyesinde anıyor Cevdet Sunay

    “8 Temmuz 1966'da da hakkında verilen adli tıp raporuyla dönemin cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından, Anayasa'nın 97.”

  • Celâl Bayar hayat hikâyesinde anıyor Erdal İnönü

    “Başbakan Turgut Özal ve SHP lideri Erdal İnönü de Anıtkabir'e gömülmesine destek verdi.”

  • Celâl Bayar hayat hikâyesinde anıyor Kenan Evren

    “Cumhurbaşkanı Kenan Evren ise buna karşı çıktı, teklifi reddetti.”

  • Celâl Bayar hayat hikâyesinde anıyor Şükrü Saracoğlu

    “Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) yönetimine karşı muhalefet, 1945 yılı Bütçe Kanunu'nun oylanması sırasında su yüzüne çıktı; 29 Mayıs 1945 günü, Şükrü Saracoğlu Hükümetinin 1945 yılın...”

  • Celâl Bayar hayat hikâyesinde anıyor Turgut Özal

    “Başbakan Turgut Özal ve SHP lideri Erdal İnönü de Anıtkabir'e gömülmesine destek verdi.”

  • Celâl Bayar kendi hikâyesinde anılıyor Ali Adnan Ertekin Menderes

    “1945'te, CHP'den birlikte ihraç edildikleri arkadaşları Celâl Bayar, Mehmet Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti'yi kurdu.”

  • Celâl Bayar kendi hikâyesinde anılıyor Mustafa Fevzi Çakmak

    “Demokrat Parti Genel Başkanı Celâl Bayar'ın dönemin Cumhurbaşkanı'nın demokratik seçimlere izin vermesi için söylediği "Devr-i Sabık yaratmayacağız" (yani iktidara geldikten sonra...”

  • Celâl Bayar kendi hikâyesinde anılıyor Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı

    “Eski cumhurbaşkanları içerisinden Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ve Celâl Bayar "partili cumhurbaşkanı" olarak görev yapmışlardır.”

05

Kaynaklar

11kaynak kaydı
9farklı yayıncı
1ansiklopedi maddesi
15zaman çizelgesi olayı
  1. K·01
    Ansiklopedi maddesiansiklopedi maddesi
    Vikipedi - Celâl Bayar
    tr.wikipedia.org · erişim 26.09.2026

    NotAçık kaynak ansiklopedi maddesi.

    Kaynağa git ↗
  2. K·02
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    Gerçek Nüfus tezkiresinde kayıtlı adı Mahmud Celaleddin'dir. Daha sonra Mahmud adını da nadiren kullanan Bayar'a sonraları sadece Celal olarak hitap edilecektir; Cemal Kutay, Üç Devirden Hakikatler, Alioğlu Yayınevi, İst...
    erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

  3. K·03
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Acı bir kayıb" (PDF). 12 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2021.
    arşiv · nek.istanbul.edu.tr:4444 · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  4. K·04
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "TBMM Albümü 2. Cilt (1950-1980)" (PDF). TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü. 12 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Temmuz 2022.
    www5.tbmm.gov.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  5. K·05
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Celal Bayar Vakfı ve Müzesi". kulturvarliklari.gov.tr. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 20 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2017.
    kulturvarliklari.gov.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  6. K·06
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "T.C.CUMHURBAŞKANLIĞI : Celal BAYAR". tccb.gov.tr. 7 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
    arşiv · www.tccb.gov.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  7. K·07
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Cumhurbaşkanlarımız". www.tccb.gov.tr. TC Cumhurbaşkanlığı. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2017.
    tccb.gov.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  8. K·08
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Altay SK Kuruluşu". www.altay.org.tr. Altay SK. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2017.
    arşiv · www.altay.org.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  9. K·09
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "Akhisar'ın Kurtuluş Yıldönümü". www.akhisarhaber.com. 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2017.
    akhisarhaber.com · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
  10. K·10
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    Celal Bayar, Kayseri Cezaevi Günlüğü, Yapı Kredi Yayınları, 1999. ISBN 975-363-952-X.
    erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

  11. K·11
    Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı
    "TBMM Siyasi Partiler". www.tbmm.gov.tr. TBMM. 27 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2017.
    arşiv · www.tbmm.gov.tr · erişim 26.09.2026

    NotSayfa dipnotundan doğrulandı.

    Kaynağa git ↗
yayımlanmadı

Bilerek dışarıda bırakılanlar

Ölüm nedeni gibi sağlık bilgileri ve kaynağı çözümlenemeyen alanlar bu sayfada gösterilmez.

Metin lisansı

Vikipedi’den uyarlanmıştır

Bu profildeki metinler Vikipedi’deki “Celâl Bayar” maddesinden alınmıştır ve CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.

06

Ne değişti?

  1. Kaynak yeniden tarandı

    Profil bilgileri kaynak maddeyle yeniden karşılaştırıldı.

  2. Profil oluşturuldu

    11 kaynak ve 15 olayla ilk kayıt.

07

Düzeltme masası

Bir hata mı gördün? Üç adımda bildir. Kaynak eklersen incelemesi hızlanır.

  1. Ne yanlış?
  2. Doğrusu
  3. Kaynak

Hangi bölümde bir hata var?

Önerin editör incelemesinden geçer, otomatik yayımlanmaz. E-posta adresin yalnızca bu başvuru için kullanılır.
08

Buradan nereye?

aynı alan · devlet & siyaset

IV. Mustafa

Devlet & Siyaset · 1779–1808

aynı alan · devlet & siyaset

Bumin

Devlet & Siyaset

aynı alan · devlet & siyaset

III. Mehmed

Devlet & Siyaset · 1566–1603

Devlet & Siyaset alanındaki tüm profiller →