Kısaca kimdir?
Altı çizili metnin yanındaki mühre dokun: bu bilginin hangi kaynağa dayandığını gör.
Bumin Kağan (Eski Türkçe: 𐰉𐰆𐰢𐰣:𐰴𐰍𐰣, Bumïn Kagan) veya İllig Kağan (伊利可汗, Pinyin: yīlì kěhàn, Wade-Giles: i-li k'o-han), Göktürk Kağanlığı'nın (MS 552) kurucusudur.
Bumin, Aşina Tuvu’nun (吐務 / 吐务) en büyük oğluydu. Göktürkler, Bumin Kağan'ın önderliğinde Rouran Kağanlığı'na bağlı bir boy olarak varlıklarını sürdürüyordu. 552 yılında Juan-junları yaptığı bir baskınla mağlup ederek, onların devletini ortadan kaldırdı ve böylece Gök-Türk devletini kurarak bağımsızlığını ilan etti. Bununla birlikte, Çin kaynaklarında, Bumin Kağan’ın Rouran Kağanlığı'nda "Tumen" (土門, 吐門, on binlik birliğin komutanı) unvanıyla anıldığı da belirtilmektedir.
Hayat hikâyesi
01Yaşamı
Bumin, Cücenlerin (Juan Juan ya da Rouran) egemenliği altında, kimi araştırmacılara göre federatif bir surette yaşayan Türk grubun reisiydi. Bilahare Tumen ("土門" / "土门", "onbin başı") unvanı verilmiştir. Çin'de 534 yılında hüküm sürmeye başlayan Batı Vey Hanedanı (Tabgaç) devleti nin sınırlarını istila edip yağmalamış ve henüz Çin'le hiç temas olmadığı 542 yılında Sarı Irmak yakınlarında görünmüştür.
545 yılında Batı Vey başbakanı Yü-wen T'ai'nin ticarî ilişkiler başlatmak için Chiu-ch'üanlı bir Soğd olan An No-P'an-t'o (An Nuopanto, Nanai-Banda, aslen Buharalı)'yu elçi olarak göndermesiyle Batı Vey ile ilk temas kurulmuş oldu. Ertesi yıl Bumin Batı Vey'e elçi gönderip haraç olarak eşyalar verdi.
546 yılında Cücenlere karşı çıkmış olan Tielelerin (ya da Töleslerin) ayaklanmasını bastırdı ve onları itaat altına aldı. Cücen kağanının kızıyla evlenme talebinde bulundu. Ancak, Çin kronik kitaplarına göre Cücen kağanı A-na-kuei (Anahuan), Bumin'e elçi göndererek Senin gibi demirci bir kölem benim kızımı hangi cesaret ve cür'etle nasıl isteyebilir? sözünü iletti. Böylece bu isteği kabaca reddedildi. Bumin öfkelenip elçisini öldürdü.Tarihsel Çin kaynaklarından aktarılan bu ifade üzerine Göktürkler'in Cücenlerin egemenliği altında çalışan "demirci köleler" (鍛 [en:wikt]奴 [en:wikt], Pinyin: duànnú, Wade-Giles: tuan-nu) olarak aktarılmaktadır. Kimi araştırmacılar bunun Cücen'in kölelik sistemiyle ilişkilendirmiştir. Kimi araştırmacılar bunun Cücen toplumuna has 'vassallık' sistemi olabileceğini iddia etmiştir. Denis Sinor'a göre, A-na-kuei'nin bu kibirli ifadesi Türklerin demircilik sanatlarında uzmanlaşmış olduğunu göstermek için yeterli kanıttır.
Bumin bu olay üzerine Cücenlerle tüm irtibatını derhal kesti. Bazı kaynaklarda Bumin'in Cücen hükümdarının kızını böyle bir cevap alacağını bildiği için bilerek istediği ve bunu savaş nedeni sayacağı iddia edilmektedir. Ayrıca henüz erken olduğunu düşünerek vassalmış gibi görünmek için demirden boyunduruğu Cücen hükümdarına göndermiş olduğu söylenmektedir.
02Kağan oluşu
Haziran 551'de Prenses Changle ile evlenmek suretiyle Batı Vey Hanedanlığı ile akrabalık kurdu. Ocak 552'de Huai-huang'ın ("Altı Kasaba"nın biri, bugünkü Ho-pei eyaleti chang-pei ili) kuzeyinde Cücenlere ağır ve ani bir darbe vurarak bu devleti ortadan kaldırdı. Cücen Kağanı A-na-kuei intihar etti. Böylece Bumin, uzun süre bağlı kaldıkları bu federasyonu çökertti ve Ötüken merkezli Göktürk Kağanlığı'nı kurdu.
Bumin bu büyük başarıları üzerine "İllig Kağan" (Devlet sahibi kağan) unvanı aldı. Devletinin batı kanadının yönetimini ve genişletilmesi işini küçük kardeşi İstemi Yabgu'ya verdi. İstemi göreceli olarak Bumin'in egemenliğine tabi idi. Bağımsız devleti kurduğu yıl olan 552'de ya da 553'te öldüğü düşünülmektedir. Yerine oğlu İssik Kağan (Keluo / K'o-lo) geçti. Ertesi yıl İssik Kağan hayatını kaybedince yerine Mukan Kağan geçmiştir.
03Kül Tigin yazıtları
Moğolistan'da Orhun nehri yakınlarında bulunan Kül Tigin Yazıtı'nın doğu yüzünde; "Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutuvermiş, düzenleyi vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu salarak dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar, batıda Demir Kapı'ya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilâtsız Göktürk öylece oturuyormuş." şeklinde Bumin Kağan'dan bahsedilmektedir.
Bağlantı atlası
Bu bağlar tahmin değil: iki kişiden birinin biyografisinde diğerinin adı geçiyor. Kanıt cümlesi her kartta yazılı.
-
Bumin kendi hikâyesinde anılıyor Fikret Hakan
“Fikret Hakan veya doğum adıyla Gaffar Bumin Çıtanak (23 Nisan 1934, Balıkesir – 11 Temmuz 2017, İstanbul), Türk oyuncudur.”
Kaynaklar
-
K·01Ansiklopedi maddesiansiklopedi maddesiVikipedi - Bumintr.wikipedia.org · erişim 26.09.2026
NotAçık kaynak ansiklopedi maddesi.
Kaynağa git ↗ -
K·02Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı"Kultegin's Memorial Complex, TÜRİK BITIG". 18 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2010.irq.kaznpu.kz · erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·03Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı"pdfdergi" (PDF). 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. [ölü/kırık bağlantı]arşiv · www.turkiyat.selcuk.edu.tr · erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·04Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıOuyang Xiu et al., New Book of Tang, Cilt 215-II [zh:s] (Çince)erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
-
K·05Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı馬長壽, 《突厥人和突厥汗國》, 上海人民出版社, 1957, (Ma Zhangshou, Tujue ve Tujue Khaganate), pp. 10-11. (Çince)erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
-
K·06Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı陳豐祥, 余英時, 《中國通史》, 五南圖書出版股份有限公司, 2002, 978-957-11-2881-8 (Chen Fengxiang, Yu Yingshi, General history of China), p. 155. (Çince)erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
-
K·07Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıGao Yang, "The Origin of the Turks and the Turkish Khanate", X. Türk Tarih Kongresi: Ankara 22 - 26 Eylül 1986, Kongreye Sunulan Bildiriler, V. Cilt, Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 731. Kenan Matbaası. 1986. ISBN 9789751604...books.google.com · erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·08Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıBurhan Oğuz, Türkiye halkının kültür kökenleri: Giriş, beslenme teknikleri, İstanbul Matbaası, 1976, p. 147. «Demirci köle» olmaktan kurtulup reisleri Bumin'e (Türkçe)books.google.com · erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗ -
K·09Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıTaşağıl, Ahmet (2024). Bilge Kağan'ın Vasiyeti. Bilge Kültür Sanat. s. 6. ISBN 978-605-9521-67-3.erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
-
K·10Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağı"Tumen" is used for expressing 10,000 and "Bum" is used for expressing 100,000 in Secret History of the Mongols, Larry Moses, "Legend by the numbers: The Symbolism of Numbers in the 'Secret History of the Mongols'", Asia...erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
-
K·11Akademik / Basın Kaynağıdipnot kaynağıBeckwith, Christopher I. (16 Mart 2009). Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton University Press. ss. 387, 390. ISBN 978-0691135892. 27 Eylül 2024 tarihinde k...books.google.com · erişim 26.09.2026
NotSayfa dipnotundan doğrulandı.
Kaynağa git ↗
Bilerek dışarıda bırakılanlar
Ölüm nedeni gibi sağlık bilgileri ve kaynağı çözümlenemeyen alanlar bu sayfada gösterilmez.
Vikipedi’den uyarlanmıştır
Bu profildeki metinler Vikipedi’deki “Bumin” maddesinden alınmıştır ve CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.
Ne değişti?
-
Kaynak yeniden tarandı
Profil bilgileri kaynak maddeyle yeniden karşılaştırıldı.
-
Profil oluşturuldu
11 kaynak ve 0 olayla ilk kayıt.
Düzeltme masası
Bir hata mı gördün? Üç adımda bildir. Kaynak eklersen incelemesi hızlanır.
- Ne yanlış?
- Doğrusu
- Kaynak
Önerin masada.
Editör ilk yanıtı en geç 5 iş günü içinde verecek. Kabul edilirse “Ne değişti?” günlüğünde görünecek.