Canberdi Gazâlî

Gazâlî, 16. yüzyılın başlarında Mısır Memlûk Sultanlığı'na bağlı Hama'nın nevvabı idi. Osmanlıların 1516'da Memlûk Suriye'sini işgal ettiği Mercidâbık Muharebesi'nde Gazâlî, Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim'in Gazze'deki ordusuna yapılan saldırıya liderlik ederek Osmanlılara karşı savaştı. Gazâlî, bu savaş sırasında yaralandı. Memlûk yenilgisinden sonra ordusuyla birlikte Kahire'ye çekildi ve şehri Osmanlı kuvvetlerine karşı savundu. Osmanlılar, Memlûkleri tekrar mağlup ederek Mısır ve Suriye'yi fethettiler.

Daha sonra Gazâlî, Memlûklerin Halep valisine katılarak Osmanlılara iltica etti ve Memlûk sultanı Kansu Gavri ile bağlarını kopardı. I. Selim'in Gazali'nin üstlerine olan sadakatinden etkilendiği ve Osmanlılara hizmet etmesini sağlamak amacıyla Şubat 1519'da onu Şam beylerbeyi olarak atadığı bildirilmektedir. O dönemde Şam eyaleti, Orta ve Güney Suriye'nin büyük bir kısmı, Suriye kıyı şeridi, Filistin, Ürdün ötesi ve Lübnan dâhil olmak üzere Levant'ın büyük bir kısmını kapsıyordu. Osmanlı padişahına yıllık 230.000 dinar haraç ödüyordu.

Yavuz Sultan Selim'in 1520'de ölümünden sonra Kanuni Sultan Süleyman'ın tahta geçmesinin ardından Gazâlî, Osmanlı Devleti'ne karşı ayaklandı. Kendisini “Sultan” ve el-Melikü'l-Eşref (“en asil kral”) ilan ederek Memlûk hükümdarlığını yeniden tesis etmeye çalıştı. Camilerdeki vaizlerin Cuma namazlarında Osmanlı padişahının adını anmasını yasakladı, Osmanlı memurlarını ve askerlerini Suriye'den kovdu ve eyalet halkının Osmanlı kıyafetlerini giymesini yasakladı. Kendisini sultan ilan ettikten sonra Trablus, Hama ve Hums şehirleri de isyanına katıldı. Safevî İmparatorluğu'ndan Şah İsmail'in ve Osmanlı'nın Mısır beylerbeyi Hayr Bey'in desteğini alma girişimleri başarısız olduktan sonra, yine de bir ordu toplayarak Halep'i fethetmek için yola çıktı. Ancak Halep halkı, Osmanlı devletini destekleyerek Gazâlî'nin saldırılarına direndi. Ordusu, 15 gün boyunca şehri kuşattı ve bu süre zarfında 200'den fazla şehir sakini ve Osmanlı askeri öldürüldü, ancak bir sonuç alınamadı. Kısa süre sonra kuvvetlerini toplamak için Şam'a çekildi.

Şubat 1521'de Osmanlı ordusu, Şam yakınlarında Gazâlî'nin birliklerinin karşısına çıktı ve hızlıca bozguna uğrattı. Gazâlî idam edildi ve kesik başı, ganimet olarak I. Süleyman'a gönderildi. Ayrıca Osmanlılar, Şam'ı yağmalamaya devam ederek 3.000 kişiyi öldürdü ve şehrin mahallelerinin yanı sıra civardaki köyleri de tahrip etti. Gazâlî'nin isyanının bastırılmasıyla Suriye'deki Memlûk etkisi sona erdi. Dönemin Osmanlı vakanüvisleri, Gazâlî'nin isyanını Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatının ilk büyük olayı olarak kaydederler.